سبک‌های معماری ایرانی؛ از سبک پارتی تا اصفهانی

iran-aradmag-0010

سبک‌های معماری ایرانی را می‌شناسید؟ می‌دانید هر بنای تاریخی در چه دوره‌ای با چه سبکی بناشده است؟

تاریخ معماری ایران تاریخ پرآوازه و پرافتخاری است که از گذشته تا به امروز آثار فاخری را در دل خود ثبت کرده است. بسیاری از ما زمان ساخت بناهای تاریخی کشورمان را می‌شناسیم ولی از سبک‌های معماری که این بناها بر اساس آن سبک‌ها ساخته‌شده‌اند اطلاعی نداریم. در این مطلب به سراغ بررسی سبک‌های معماری ایرانی رفته‌ایم تا به آثار تاریخی مرزوبوم خودمان اشراف بیشتری داشته باشیم.با آرادمگ همراه باشید.

معماری ایران دارای ویژگی‌هایی است که در مقایسه با معماری کشورهای دیگر جهان از ارزشی ویژه برخوردار است: ویژگی‌هایی مثل طراحی مناسب، محاسبات دقیق، فرم درست پوشش، رعایت مسائل فنی و علمی در ساختمان، ایوان‌های رفیع، ستون‌های بلند و بالاخره تزئینات گوناگون که هریک در عین سادگی معرف شکوه معماری ایران است.

سبک‌های معماری ایرانی، به ۶ سبک تقسیم می‌شوند، سبک پارتی، پارسی، خراسانی، رازی، آذری و اصفهانی.

سبک معماری پارتی

iran-aradmag-001

سبک پارتی شیوه معماری است که در دوره اشکانی رواج داشت و یکی از محبوب‌ترین بناهای ساخته‌شده در این سبک، نیایشگاه آناهیتا است. شیوه پارتی درواقع بعد از حمله اسکندر مقدونی به ایرانی شکل گرفت و در دوره‌های ساسانی، اشکانی و صدر اسلام رواج داشت. در سده‌های سوم و چهارم هجری هم بناهایی دیده می‌شود که اصول این سبک در آن رعایت شده است.

ازجمله ویژگی‌های معماری پارتی می‌توان به استفاده از فضاهای مختلف و تنوع در طرح‌ها، ساختن بناهای قرینه یا جفت در نیایشگاه‌ها و کاخ‌های پذیرایی، درون‌گرا بودن، شکوه و جلال، گوشه سازی چوبی، گچ‌بری‌های فاخر و بهره‌گیری از پنجره در نمای ساختمان اشاره کرد.

از دیگر بناهایی که با سبک معماری پارتی بناشده‌اند می‌توان به کاخ الحضر، مجموعه نسا، کاخ آشور، کوه خواجه در سیستان، بازه خور، آتشکده فیروز و کاخ قصر شیرین اشاره کرد.

سبک پارسی

iran-aradmag-002

شیوه معماری پارسی از دیگر شیوه‌های معماری ایرانی است که از زمان حکومت هخامنشیان تا حمله اسکندر بر بناهای ایران حاکم بود. یکی از نمونه‌های بسیار خوب و کامل سبک معماری پارسی، تخت جمشید، این اثر پرافتخار ایرانی است.

ازجمله ویژگی‌های سبک معماری پارسی می‌توان به ساختن بنای اصلی بر روی سطح ارتفاع دار یا سکو، ارتباط بخش‌های مختلف بنا به یکدیگر، نماسازی با سنگ، استفاده از ستون‌های بزرگ و تزئینات بر روی سرستون‌ها و درون‌گرا بودن اشاره کرد.

از دیگر بناهای ساخته‌شده در سبک معماری پارسی می‌توان به آرامگاه کوروش، کاخ شوش و آرامگاه نقش رستم اشاره کرد.

سبک خراسانی

iran-aradmag-003

سبک خراسانی از دیگر سبک‌های معماری ایرانی است که از سده اول هجری تا سده چهارم ادامه داشت و می‌توان گفت سبکی است که با ورود سلیقه اسلامی به ایران وارد شد. تأثیر اصلی را در این مکتب از هنر ساسانیان و مخصوصاً بناهای طاق قوسی چون ایوان مداین و طاق کسری دریافت کرده بود. در این شیوه مساجد به‌صورت شبستانی یا چهل‌ستونی هستند. قوس‌ها به‌صورت بیضی یا تخم‌مرغی هستند و مساجد در این عصر بسیار ساده هستند. از بناهای این دوره می‌توانیم به مسجد جامع فهرج و مسجد تاریخانه دامغان (خدای خانه دامغان) اشاره‌کنیم.

در دوره خراسانی مساجد زیادی بنا شد و بسیاری از مساجدی که در دوره خراسانی بناشده است به‌عنوان بزرگ‌ترین مساجد ایران و اسلام شناخته می‌شود.

مسجد فهرج قدیمی‌ترین بنای گِلی و خشتی جهان است که امروز در دسترس است و هنوز تخریب نشده است. از دیگر بناهای مشهوری که با سبک خراسانی ساخته‌شده‌اند می‌توانیم به مسجد جامع اصفهان (بنای اولیه)، تاریخانه دامغان، مسجد جامع اردستان، مسجد جامع نائین و مسجد جامع نیریز اشاره کرد.

هنرمندان سبک خراسانی علاقه زیادی به ساختن بناهای مذهبی داشتند.

سبک رازی

iran-aradmag-004

سبک رازی، شیوه‌ای دیگر در سبک‌های معماری بوده که مربوط به سده پنجم تا آغاز سده هفتم (سامانیان، سلجوقیان و خوارزمشاهیان) است.

سبک رازی درواقع از شمال ایران آغازشده است اما بیشتر در ری و راز توسعه‌یافته است. این شیوه متنوع‌ترین شیوه معماری اسلامی ایران است که در آن سعی شده از دقتی که شیوه خراسانی دارد و شکوهی که شیوه پارتی دارد، هم‌زمان استفاده شود و ساختمان‌هایی با کارکردهای گوناگون ایجاد شود.

سبک رازی از جمله سبک‌های ایرانی است که  از دوران آل زیار آغاز شد و تا حمله مغول همچنان پابرجا بود. می‌توان دوره سلجوقیان خصوصاً دوران وزارت خواجه نظام‌الدین را اوج این شیوه دانست. در این زمان طرح‌هایی به‌صورت ۴ گوش، ۶ گوش، ۸ گوش، دایره، استوانه، مستطیل و مربع‌مستطیل برای ساخت مساجد استفاده شد. طرح ۴ ایوانه شدن مساجد از طریق تخریب ستون‌های کنار محراب و ستون‌های کنار میان سراها و ایجاد ۴ ایوان و یک گنبد روی همان طرح شبستان ایجاد شد. گنبدهای دوپوسته و گره‌سازی آجر و کاشی نیز در همین زمان اجرا شد. تاق و گنبد در این سبک از شکوه بیشتری برخوردار بود و به‌جای تمسک به سبک خراسانی که تاق ساده بود، از تاق چهار ترک، تاق کُلنبو، تاق کاربندی و چهار بخش استفاده شد و گنبدها هم به‌صورت گسسته رک ایجاد شد. تعداد مقبره‌ها و مناره‌هایی که در دوره سلجوقی ساخته شد حتی از تعداد ساخت کاروانسراها و مدارس هم بیشتر بود. خصوصیات اصلی این سبک شامل آرامگاه‌های برجی، انواع طاق‌ها، ایوان‌های ۴ گانه و استفاده از مصالح مرغوب برای ساخت بنا است.

iran-aradmag-005

محمد کریم پیرنیا در مقاله «سبک‌شناسی معماری ایران» (۱۳۴۷) سبک‌های معماری را به زادگاه‌های آن‌ها نسبت داده و از «سبک رازی» نام می‌برد. معماری در این دوره مشخصات معماری گذشته را در کاربری‌های جدید به کاربرد. در این دوره با فراوانی‌های انواع معماری روبرو هستیم که در آن‌ها از معماری‌های قبل از اسلام الگو گرفته‌شده و ساخته گردیده‌اند. درواقع با تشکیل حکومت سامانیان در شرق امپراتوری اعراب، اولین حکومت نیمه‌مستقل ایرانی تشکیل شد حکومت طولانی و نسبتاً طولانی این دولت باعث شد نهضتی آغاز شود که به‌درستی از سوی بسیاری از محققین به‌عنوان تجدید حیات علمی و ادبی ایران دوره اسلامی نام‌گذاری شده است که در حدود چهار قرن که با دولت سامانیان آغاز و حضیض آن با دولت خوارزمشاهیان است.

علت وقوع چنین نهضتی را که حدود چهار قرن قبل از این در چین آغاز شد و چهار قرن بعد از افول آن در اروپا تحت رنسانس آغاز شد را مورخین و جامعه شناسان به این صورت یادشده است.

  1. به هم ریختن نظام کاستی و جایگزین شدن جهان‌بینی اسلامی به‌جای تقسیم ارثی و اجتماعی کار، موقعیت اجتماعی و روابط ناشی از آن‌ها.
  2. آمیخته شدن تمدن‌ها متفاوت، یونانی و مصری از یک‌سو و هندی و ایرانی از سوی دیگر در معجونی از فرهنگ‌ها محلی از بلخ تا اندلس چون ماده خام در تفکر و جهان‌بینی اسلامی به هم جوش می‌خورد و تمدن و هنر اسلامی را پایه‌گذاری می‌کند و تمدن و هنری که بنا به مورد خاص و به‌ویژه در ایران سبب تجدید حیاط علمی و ادبی و هنری و رجوع به سنت‌ها و رفتارهای کهن می‌گردد.
  3. اختراع کاغذ در چین و رسیدن آن در قرن اول هجری قمری به سمرقند که موجب تکوین و تکثیر نظریه‌های گردید

امکان برخورد آزاد عقاید مختلف با یکدیگر بخصوص و در قرن دوم هجری قمری و نظریه‌پردازی‌هایی که در همه زمینه‌ها، علی‌رغم ستیزهای عقیدتی وجود می‌داشت.که شاید بتوان چنین گفت که در این دوره، در سر هوای بازگرداندن ایران به قدرت ساسانی را داشتند که سعی بر آن داشتند که در معماری که در این دوران به‌جا می‌گذاشتند درواقع اشکال و ترکیبات هندسی بنا برای بیان قدرت و بقا به کار گرفته شود و نهایت سعی را در ایجاد ارزش‌های شکلی ماندگار و بی‌نظیر به عمل می‌آوردند.

در معماری این دوره عملاً با توجه به موارد بالا با گوناگونی بناها روبرو هستیم در این دوره همانند دوره‌های قبل از اسلام مدرسه به‌عنوان بنایی جدا وارد معماری شد و بناهای چهار ایوانی نیز از نو زنده شده و تزئینات نیز به بناها بازگردانده شد. دونالد ویلبر معماری سلجوقی (سبک رازی) را برگرفته از سبک معماری ساسانیان می‌داند، به‌ویژه در شکل و نسبت‌های گنبدها.

دوره رازی را می‌توان رنسانسی برای ایران قدیم دانست که متأسفانه با حمله مغول به این کشور اکثر آثار این دوره نابود شد

دونالد ویلبر معماری سلجوقی را شکل ابتدایی «سبک ایلخانی» (شیوه آذری یا سبک ایرانی مغولی) می‌داند که محمد کریم پیرنیا «سبک آذری» نامیده است. سبک آذری را می‌توان بر معماری اسلامی ایرانی در دوره ایلخانان (مغول) منطبق ساخت. پیرنیا می‌نویسد پس‌ازاینکه هولاکو در سال ۶۵۷ ق/۱۲۵۹ م در مراغه مستقر شد، معماری ایرانی ترقی کرد و در پی دگرگونی‌های سیاسی، اجتماعی و اقتصادی در جامعه، «سبک رازی» نیز تغییر کرد و سبک آذری زاده شد.

ازجمله بناهای مشهور سبک رازی می‌توان به مقبره امیر اسماعیل سامانی، گنبد قابوس، برج‌های خرقان، مسجد جامع اصفهان، رباط شرف، مسجد زواره، مسجد جامع اردستان و گنبد سرخ مراغه اشاره کرد.

سبک آذری

iran-aradmag-006

شیوه آذری، سبکی از سبک‌های معماری ایرانیِ پس از اسلام است که به آذربایجان منسوب است. این شیوه، سبک مغول یا ایرانی – مغول نیز نامیده می‌شود و در دوره حکومت ایلخانان بر ایران رواج پیدا کرد.

محمد کریم پیرنیا در کتاب «سبک‌شناسی معماری ایران» (۱۳۴۷) سبک‌های معماری را به زادگاه‌های آن‌ها نسبت داده و از «سبک آذری» نام می‌برد. این سبک را می‌توان بر معماری اسلامی ایرانی در دوره ایلخانان (مغول) منطبق ساخت. دونالد ویلبر «معماری سلجوقی» (شیوه رازی) را شکل ابتدایی «سبک ایلخانی» می‌داند و خود معماری سلجوقی را برگرفته از سبک پیش از اسلام معماری ساسانی می‌داند، به‌ویژه در شکل و نسبت‌های گنبدها.

پیرنیا می‌نویسد پس‌ازاینکه هولاکو در سال ۶۵۷ ق/۱۲۵۹ م در مراغه مستقر شد، معماری ایرانی ترقی کرد و در پی دگرگونی‌های سیاسی، اجتماعی و اقتصادی در جامعه، سبک رازی (معماری دوره سلجوقی) نیز تغییر کرد و «سبک آذری» زاده شد. سبک آذری از مراغه آغازشده و بانام «سبک مغولی» به تبریز و سلطانیه و سپس به سراسر ایران و خارج ایران رفت و روزبه‌روز درخشان‌تر شد. در اوج سبک آذری، شاهکارهای معماری زمان جانشینان تیمور به‌ویژه شاهرخ بنا شدند. پیرنیا سبک آذری را بر معماری دو دوره ایلخانی و تیموری منطبق می‌سازد اما بیشتر پژوهشگران، هنر و معماریِ دو دوره مغول (ایلخانی) و تیموری را دو دوره مختلف جدا از یکدیگر دانسته‌اند.

iran-aradmag-007

ازجمله ویژگی‌های معماری سبک آذری می‌توان به بهره‌گیری از هندسه، ساختمان‌هایی با ارتفاع‌های زیاد، نماهای سنگ، خشت و آجر و استفاده از کاشی‌های معرق و هفت‌رنگ در نمای ساختمان اشاره کرد.

ازجمله بناهای مشهوری که به سبک آذری ساخته‌شده‌اند می‌توان به مقبره سلطانیه، مسجد علیشاه تبریز، مسجد جامع ورامین، مسجد جامع یزد، خانقاه شیخ عبدالصمد نطنز، مسجد گوهرشاد، مسجد غیاثیه خرگرد، مسجد میر چخماق، مسجد بی بی خانم سمرقند، گور امیر سمرقند، مسجد کبود تبریز اشاره کرد.

سبک اصفهانی

iran-aradmag-008

شیوه اصفهانی نام آخرین نوع شیوه معماری سنتی ایرانی است و دو دوره دارد که دوره نخست آن به زمان قراقویونلوها بازمی‌گردد.

به حکومت رسیدن سلسله صفوی در ایران موجب به وجود آمدن حکومتی شد که ایران بعد از سلسله ساسانیان به خود ندیده بود. مذهب (شیعه) و تشکیلات منضبط ناشی از آن باعث گردید که این دولت بر تمام شئون زندگی مرم مسلط گردد اوج گرفتن حیات عقلی شیعه در این دوره که ملازم با تجمع متفکران و اندیشمندان شیعه در مراکز عمده آن روزگار به‌ویژه اصفهان و تبادل آراء و افکار آنان است، دوره جدیدی را در زمینه حکمت و فلسفه شیعه به همراه داشت و جلوه از تمدن را در این کشور پایه‌گذاری کرد؛ و حکومت بنا به سنت‌ها گذشته سازمان‌دهی، راه‌اندازی و ایجاد تأسیسات و تجهیزات زیرساختی را عمداً بر عهده گرفت درواقع این سیاست‌های را دنباله و الگو گرفته سیاست‌های ساسانیان می‌توان دانست. آنچه مشخص است که دولت صفوی جمع‌بندی از تاریخ چند هزارساله ایران بوده که مکتبی را تحت عنوان اصفهانی را از جمع‌بندی ماهرانه فلسفه، هنر، معماری و شهرسازی روزگار کهن ارائه کرد و آن را با توجه به مصادیق و مفاهیم روز خود به جامعه معرفی کرد.

iran-aradmag-009

از نمونه‌های بارز این دوره و آثار شکوهمند آن‌که هنوز هم در سرتاسر ایران نمود دارد این است که یکی شبکه راه‌های عمود برهم بوده که از کوهستان‌ها به داخل کویرها و نمکزارها گسترش‌یافته بود و دیگر ساختن رباط‌ها و کاروانسراهای بزرگ و توقفگاه‌های آبرومند، کاخ‌ها و بستان‌های زیبا و خوش‌منظر که در فواصل راه‌ها که در آن‌ها همه گونه وسایل آسایش و رفاه مردم فراهم آمده بود را دانست.

درباره معماری اصفهانیان را به دوره تقسیم کرده‌اند که دوره اول که در زمان حکومت صفویه بود را دوره شکوفایی آن و دوره دوم را که از زمان حکومت نادر آغاز و پس از زندیه با سلسله قاجاریه به اتمام می‌رسد که این دوره را دوره انحطاط معماری صفویه می‌دانند که ورود معماری اروپایی در زمان قاجاریه از مهم‌ترین دلایل انحطاط آن است.

تمرکز حکومت در شیراز اکثر تأثیرات آن در شیراز پدیدار گشت و در زمان قاجار نیز به علت وسایل فنی و نبود نیروی کافی برای ساخت به‌صورت گذشته به‌آرامی کشور را از روند معماری ایرانی خارج کرد.

ازجمله بناهای مشهور سبک اصفهانی می‌توان به مسجد امام اصفهان، مسجد شیخ لطف‌الله، مدرسه خان شیراز، مجموعه گنجعلی خان، مسجد حکیم، چهل‌ستون، هشت‌بهشت، مدرسه چهارباغ اصفهان، مدرسه امام سلطانی، مدرسه آقابزرگ کاشان اشاره کرد.

فاطمه محمدی
فوق لیسانس گرافیک و عاشق دنیای شگفت انگیز هنر!هنر همیشه دغدغه اصلی زندگی من بوده،خواندن درباره هنر امروز به یک عادت برای من تبدیل شده،هدف من به اشتراک گذاشتن دریچه ای از تاریخ شگفت انگیز هنر با شماست!