پرونده نمایش «آب و دیگران»

آب و دیگران نمایش عروسکی خلاقانه ای در مورد مشکلات محیط زیستی از جمله بحران آب است. این نمایش در کوتاه ترین زمان و با مینیمال ترین امکانات و خلاقیت ها، حرف مهمی برای مخاطب دارد. به بهانه این اجرا با «علیرضا ناصحی» نویسنده و کارگردان، «مرجان نامورآزاد»، «هما خداجوی» و «فرشاد فرهاد پور»، عروسک گردانان این نمایش به گفتگو نشسته ایم.

علیرضا ناصحی (نویسنده و کارگردان نمایش «آب و دیگران»)

«علیرضا ناصحی» دانش آموخته ی کارشناسی نمایش با گرایش بازیگری است و در زمینه های مختلفی از جمله بازیگری تئاتر، سینما، تلویزیون و همچنین گویندگی فعال است. از جمله کارهای او می توان به بازی در فیلم های سینمایی «عروس خوش قدم»، «زندگی »، «جوجه اردک من» و بازی در نمایش های «دیده بان»، «باغ دلگشا» و «مرغ باران» اشاره کرد. او که اجراهای بسیاری در خارج از ایران داشته، گویندگی عروسک های «لعبت» در برنامه «دیو و دلبر» و «فرسوس و خوشخواب» در فیلم سینمایی «شهر موش های ۲ » را نیز بر عهده داشته است.

علیرضا ناصحی – نمایش عروسکی

– ایده ی اجرایی نمایشِ «آب و دیگران» از کجا نشات می گیرد؟

موضوع این نمایش درباره آب است. اعتقاد دارم اگر مصرف بیش از حد آب در دنیا ادامه داشته باشد، به زودی جنگ جهانی بر سر آب در خواهد گرفت. باید قدر این نعمت را بیشتر بدانیم. بحران آب یک معضل جهانی است، به زودی یخ های قطب شمال و جنوب آب خواهد شد و با بحرانی عظیم رو به رو خواهیم گشت. در آینده بسیاری از جنگل ها نیز را از دست خواهیم داد. اینها پیام های زیست محیطی نمایش است، اما جدا از این پیام ها، کاری که در نمایش آب و دیگران انجام داده ام به نوعی یک شعر است، یک شعر هولناک و هشدار دهنده به دنیا.

– برای انتقال این مفهوم از نمایش عروسکی استفاده کردید، چرا این شیوه را برای انتقال مضمون مورد نظر خود مناسب دانستید؟

من در این کار از عروسک، پانتومیم، موسیقی و دیگر اجزای نمایش استفاده نموده و سعی کردم همه چیز را به حداقل رسانده و دراز گویی نکنم. در این نمایش عروسکی، از شیوه «ماروت» استفاده کردیم. ماروت ترکیبی از انسان و عروسک است. در این روش سر عروسک و دست انسان با هم در ارائه نقش هماهنگ می شوند. در عروسک های ماروت دست های عروسک گردان از آستین عروسک بیرون می آید و در حکم دست او عمل می کند، البته ما از کف پا و زانو نیز استفاده کردیم. در این نمایش عروسک هایی به شکل کمانچه نیز داریم. کمانچه، سازی ایستا و شبیه انسان است. عروسک گردان های نمایش نیز همه حرفه ای بوده و تلاش کردیم کار خوبی را ارائه دهیم.

نمایش عروسکی آب و دیگران

– نمایش «آب و دیگران» اجراهای زیادی در خارج از کشور نیز داشته است. بازخورد مخاطب ایرانی و خارجی به این کار چگونه بود؟

بسیار خوب بود. این نمایش بی کلام و پر از موسیقی است و به همین دلیل مخاطب سریع با آن ارتباط برقرار می کند. درباره آب نیز حرف می زند که موضوعی شناخته است، پس از لحاظ محتوی نیز مخاطب با آن بیگانه نیست. زبان و محتوای این نمایش جهانی است و به همین دلیل در کشورهای زیادی از جمله مدارس هندوستان مورد استقبال قرار گرفت.

– شما بازیگر باسابقه تئاتر هستید، در سالن های زیادی نیز اجرا داشته و مختصات سالن های مختلف را به خوبی می شناسید. چرا پلاتو نمایش را برای اجرای نمایش «آب و دیگران» انتخاب کردید؟

به نظر من هر کاری باید در جای خود انجام شود. کارگاه نمایش محلی برای اجرای کارهای کارگاهی و تجربی است. من نیز به نوعی در حال تجربه کردن هستم و این سالن بهترین مکان برای به صحنه آوردنِ این تجربه است. این نمایش برای اجرا در سالنی که آوانسن دارد مناسب نیست و برای اجرای آن نیاز به نزدیکی و صمیمیتی دارد که بین مخاطب و نمایش در این سالن برقرار می شود.

نمایش عروسکی آب و دیگران

– در این نمایش خلاقیت های مینیمال و جذابی وجود دارد، مانند نمایش باران با پارچه. چطور به چنین خلاقیت های مینیمالی دست یافتید؟

در نمایش مفهمومی وجود دارد به نام «استرلیزه»، یعنی عصاره ی کار به بهترین شکل نشان داده شود؛ مانند زمانی که یک تک بیت، کار یک مثنوی را انجام می دهد. خلاقیت های این نمایش در طول اجراهای مختلف کامل شده است. در هر اجرا با کمک دوستان، خلاقیتی به کار اضافه یا حذف شد تا نمایش به چیزی که امروز روی صحنه به نمایش در آمده است، رسید.

– یکی از ویژگی های کار شما عمر پنج ساله نمایش است. «آب و دیگران» از جمله نمایش هایی است که با یک دوره اجرا، تمام نشده و در طول این مدت بارها به روی صحنه آمده یا در جشنواره های داخلی و خارجی اجرا شده است. به نظر شما دلیل این تداوم چیست؟

به نظرم این اتفاق باید برای همه ی نمایش ها بیافتد. با نمایش نباید مانند کالای یک بار مصرف برخورد کرد که بعد از شبهای اجرا آن را مچاله کرده و فراموش شود. دلیل تداوم اجراهای این نمایش موضوع و دغدغه ی جهانی آن است.

– آیا پس از اجرا در تئاترشهر، نمایش «آب و دیگران» به اجراهای خود ادامه خواهد داد؟

حتما، پس از اجرا در تئاتر شهر، از سی ام تیرماه اجرای این نمایش در کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان در پارک لاله آغاز خواهد شد. البته به دلیلِ مخاطبان کودکِ کانون، ورژن دیگری از نمایش به روی صحنه خواهد آمد که مناسب برای کودکان باشد.

نمایش عروسکی آب و دیگران

 مرجان نامورآزاد (عروسک گردان نمایشِ «آب و دیگران»)

«مرجان نامورآزاد»، دانش آموخته تربیت بدنی است. او عروسک گردانی را زیر نظر استاد «نصرت الله کریمی» و «ماندانا کریمی» آموخته است. بیشتر فعالیت های وی در عرصه تلویزیون بوده که از جمله ی آنها می توان به «پنگول و پنبه»، «شکرستان»، «اتاق نگار» و «سین شو» اشاره کرد. او فعالیت خود را از سال ۱۳۷۹ با تیزرهای عروسکی شروع کرده است.

– نمایش «آب و دیگران» چه ویژگی مهمی دارد که در آن حضور پیدا کردید؟

من از مدت ها پیش با کارگردان این نمایش، آقای «علیرضا ناصحی» آشنا بوده و ایشان را یک انسان خوب در وادی تئاتر می دانم، موضوعی که برای من بسیار مهم است. نمایش «آب و دیگران» نیز کار عروسکیِ متفاوتی است. یکی از تفاوت ها این است که عروسک گردان با اعضای بدنش، شخصیت را به وجود می آورد، که البته کاری بسیار دشوار است. از دیگر ویژگی های این نمایش بی کلام بودن و امکان ارتباط افراد زیادی با آن است، از جمله کسانی که ناشنوا هستند یا زبان نمایش را نمی دانند.

– در اجرای پیشین این نمایش، عروسک گردان ها صورت خود را پوشانده بودند، اما در اجرای فعلی چنین اتفاقی نیافتاده و عروسک گردان در معرض دید مخاطب قرار دارد. دلیل استفاده نکردن از روبنده در اجرای جدید این نمایش چیست؟

امروزه، استفاده از روبنده در نمایش های عروسکی تقریبا از مد افتاده؛ به این دلیل که باعث ترساندن مخاطبِ کودک می شود. در بعضی شرایط گروه مجبور است از روبنده استفاده کند؛ چراکه به هیچ وجه نباید توجه مخاطب به عروسک گردان جلب شده و تمرکزش گرفته شود. در این کار چون عروسک بخشی از بدن بازیگر است، نداشتن روبنده مسئله ای ایجاد نکرده و اشکالی ندارد که مخاطب بداند ما در پشت عروسک ها حضور داریم و می توانیم با عروسکی که خودمان در حال حرکت دادنش هستیم، ارتباط برقرار کنیم.

نمایش عروسکی آب و دیگران

– عروسک گردانیِ شما در این نمایش به صورت دو نفری همراه با خانم خداجوی انجام می شود. دلیل این امر چیست؟

دو نفری یک عروسک را گرداندن کار سختی است؛ اما باید انجام می شد چون برای گرداندن عروسک هایی مانند پرنده یا سازها، بیشتر از دو دست احتیاج است. در عروسکِ کمانچه همان طور که ملاحظه می کنید یک نفر ساز را گرفته و دیگری کنترل سر و ایستایی عروسک را بر عهده دارد. در عروسک پرنده نیز همین طور؛ یک نفر بال های پرنده را تکان می دهد و دیگری سر را. نکته ی مهم در این رابطه، ارتباط دو عروسک گردان با هم است. این موضوع از این جهت مهم است که کار این دو به هم وابسته بوده و اگر یک نفر کار را اشتباه انجام دهد، دیگری نیز اشتباه خواهد کرد و بدین شکل کل کار خراب خواهد شد. پس دو نفر باید با هم هماهنگ باشند، البته این هماهنگی به صورت درونی است. برای مثال در عروسک گردانیِ پرنده، من و خانم خداجوی با هم هماهنگ نکرده ایم که چه زمان سر و دست را تکان دهیم، بلکه این اتفاق ناخودآگاه می افتد. زمانی که عروسک گردان سر را حرکت می دهد، دست ها نیز به تناسب توسط عروسک گردانِ دیگر حرکت می کند. به عبارتی دو نفر انرژی هم را گرفته و متناسب با هم عروسک را حرکت می دهند. مسلما عروسک گردانیِ تک نفره، کار راحت تری است؛ اما عروسگ گردانی دو نفره نیز جذابیت های خاص خودش را دارد. باید در این حالت دو نفر بیشتر حواس شان به هم بوده، یکدیگر را درک کرده و با هم پیش بروند.

– آیا شما در طراحی عروسک ها و شخصیت ها نیز نقشی داشتید یا عروسک ها از ابتدا وجود داشتند و شما بیشتر از قابلیتِ عروسک های موجود در عروسک گردانی استفاده کردید؟

این نمایش پیش از این اجرا شده و زمانی که من به گروه پیوستم، عروسک ها ساخته شده و روال کار مشخص بود. آقای ناصحی نیز ترجیح می دادند که ما در همان خط قبلی حرکت کنیم.

– بازخورد مخاطبان در اجرای عموم و اجراهای جشنواره ای این اثر چطور بود؟

در مدتی که اجرای عموم را شروع کرده ایم، با وجود تبلغات بسیار محدود که خود اعضای گروه انجام می دهند، استقبال از نمایش خوب بود و مخاطبان راضی سالن را ترک می کردند.

نمایش عروسکی آب و دیگران

– علاقه ی شما به عروسک گردانی از چه زمانی شروع شد و چه شد که این علاقه را دنبال کردید؟

علاقه ی من به عروسک گردانی به سال های دور و دوران کودکی ام باز می گردد. در سال ۱۳۵۸ نمایش عروسکی «حسن و خانم حنا» از آقای کشاورزی در تئاتر شهر به روی صحنه رفت. آن زمان من دختربچه ای شش، هفت ساله بوده و این کار را بسیار دوست می داشتم؛ آن قدر که شبها به امید فردا می خوابیدم که به تئاتر شهر رفته و این نمایش را دوباره ببینم. آن زمان نام این شغل را نمی دانستم، اما به اطرافیانم گفته بودم در آینده این شغل من خواهد بود. آقای «نصرت الله کریمی» نسبتی فامیلی با ما داشته و به منزل ایشان رفت و آمد داشتیم و من هر بار از ایشان می خواستم این حرفه را به من یاد دهند. برای عروسک گردانی مهارت های زیادی لازم  است که به نوعی پیش زمینه ی این حرفه محسوب می شود؛ مهارت هایی مانند مجسمه سازی، موسیقی و تئاتر. آقای کریمی پیش از شروع عروسک گردانی، من را به کلاس های مختلف برای یادگیری این مهارت ها فرستادند و حتی لطف کرده و خودشان را این کلاس ها ثبت نامم می کردند. پس از گذراندن دوره های مختلف و یاد گرفتن این مجموعه ی مهارت ها، ایشان عروسک گردانی را به من آموختند.

و حرف پایانی:

امیدوارم به کارهای عروسکی کودک و بزرگسال بهای بیشتری داده شود. هنرمندان خوب و با استعدادی در این زمینه وجود دارند که کسی آنها را نمی بیند، کسانی که می توانند تاثیر زیادی در این هنر بگذارند. در پایان می خواهم از آقای «نصرت الله کریمی» و خانم «ماندانا کریمی» تشکر کنم؛ چون اگر آنها نبودند من هیچ وقت به حرفه عروسک گردانی وارد نمی شدم. این دو نفر با تمام وجود به من کمک کردند تا به حرفه ای که دوست دارم پرداخته و در آن خوشحال باشم. از دیگر خوشحالی های من این است که موفق شدم پیش از این که آقای «اردشیر کشاورزی» فوت کنند، با ایشان کار کرده و از دست وی و خانم «فریبا جدیکار» جایزه بگیرم.

نمایش عروسکی آب و دیگران

هما خداجوی (عروسک گردان نمایشِ «آب و دیگران»)

«هما خداجوی» در دانشگاه تئاتر خوانده، اما عمده ی فعالیت هایش در زمینه ساخت عروسک و عروسک گردانی است. او به کارهای صحنه ای علاقه بیشتری داشته و تنها کار تلویزیونی اش مجموعه «پالام، پولوم، پلیش» به کارگردانی «سید رضا میرمحمد میگونی» است. از دیگر کارهای او می توان به نمایش های «راز کوه های مهربان» به کارگردانی «حسین چراغی» و «جادوگران نیمه شب» به کارگردانی «عادل بزدوده» اشاره کرد.

نمایش عروسکی آب و دیگران

– علاقه ی شما به عروسک گردانی از چه زمانی شروع شد و چه شد که این علاقه را دنبال کردید؟

داستان من به کودکی و کانون پرورش فکری باز می گردد که محل کار مادرم بود و ما وقت زیادی را آنجا می گذراندیم. به عبارتی می توان گفت در کانون که محیطی آموزشی، فرهنگی بود، بزرگ شدیم. کلاس چهارم دبستان به مدرسه هنر و ادبیاتِ صدا و سیما رفته و تا دوازه سالگی در آنجا درس خواندم. در آن دوران شاگردِ خانم «فریبا جدیکار» بودم. پس از سنگین شدن درس، از فضای هنر دور شدم. منزل ما به دلیل شغل پدر و مادرم، از فضایی فرهنگی برخوردار بود و عملا امکان نداشت هنر را از زندگی مان بیرون کرد. در دوران دبیرستان در شاخه ی تجربی درس خواندم، سپس به گرافیک تغییر رشته داده و در نهایت به نمایش عروسکی بازگشتم. البته در دانشگاه تئاتر نیز می خواندم. از سال ۱۳۸۶ در کانون پرورش فکری با آقای «عادل بزدوده» کار کردم. پس از آن مدتی در خانه کارگاه عروسک و زیر نظر خانم «مرضیه برومند» کار کرده و تجربه ی همکاری با خانم «فرناز بهزادی» که یکی از استادهای بسیار خوبِ عروسکی هستند، را نیز دارم.

– این شغل چه تجربه هایی تا به امروز برای شما داشته است؟

در تئاتر، بازیگر همه تلاشش را می کند تا روی صحنه دیده شود؛ اما از شیرینی های نمایش عروسکی این است که عروسک گردان همه تلاشش را می کند تا به یک جسمِ بی جان، جان داده و این جسم روی صحنه دیده شود نه خودش. این تفاوت باعث می شود عروسک گردانی برای کسانی که بازیگر هستند دشوار شود، چون باید به جای خودشان، به عروسک اجازه ی دیده شدن دهند. این بخش برای من جذاب ترین تجربه ی این شغل است؛ جان دادن به جسمی بی جان. این جسمِ بی جان می تواند هر چیزی باشد، از یک خودکار گرفته تا یک تکه کاغذ یا مداد. در نمایش عروسکی مانند دیگر نمایش ها، گروهی بودن کار بسیار مهم است، موضوعی که بسیاری از گروه ها آن را درک نکرده یا فراموش می کنند. در بعضی گروه ها، کار تیمی معنایی ندارد و هر کسی سعی دارد خودش بیشتر دیده شده و به چشم مخاطب بیاید. کار کردن در چنین گروه هایی بسیار سخت و خسته کننده است. یکی از دلایل همکاری من با گروه نمایش «آب و دیگران» داشتن روحیه کار تیمی در تمام اعضای گروه است.

نمایش عروسکی آب و دیگران

– از سختی های نمایش «آب و دیگران» برای شما و خانم نامورآزاد، گرداندن دو نفره ی یک عروسک است. از تجربه ی عروسگ گردانی دو نفره بگویید.

اصطلاح انگلیسی این کار، soul mate است؛ یعنی روح هایمان یکی شده و ما دو نفر با هم یک عروسک می شویم. به این شکل که یکی فکر می کند، دیگری انجام می دهند و برعکس. این موضوع در عروسک گردانی بسیار مهم است و باید رابطه دو عروسک گردان به هم نزدیک باشد تا دو نفر بتوانند فکر یکدیگر را خوانده و موقع عروسک گردانی یکدیگر را درک کنند. در بعضی از کارها می بینیم که عروسک یک حرکت می کند، پا حرکتی در جهت عکس کرده و دست هم سازِ جدای خود را می زند. دلیل این امر این است که هر عروسک گردان فقط به خود توجه می کند. ممکن است دو نفر تا زمانی که گرداندن یک عروسک را به عهده می گیرند شناختی از یکدیگر نداشته باشند، اما در زمان اجرا حواس شان به یکدیگر بوده و حرکات را با هم انجام می دهند.

– یک فرد برای عروسک گردان شدن باید چه ویژگی هایی داشته باشد؟

اولین ویژگی اش این است که باید این حرفه را دوست داشته باشد، چون اجباری برای این امر وجود ندارد. بعضی رشته ها مانند مهندسی، رشته هایی هستند که بسیاری افراد بدون علاقه پا به آن گذاشته و به خاطر نگاه جامعه، آینده ی شغلی و حتی اجبار خانواده آن را ادامه می دهند. اما عروسک گردانی شغلی نادر است که نه جامعه از شما توقع دارد آن را دنبال کنید نه خانواده، پس اجباری در آن وجود ندارد و فرد باید برای ورود به این رشته علاقه داشته باشد. استعداد در این رشته نیز مهم است، اما با پیگیری و مداومت زیاد می توان از اهمیت آن کاست. آمادگی بدنی از دیگر ویژگی های مهم این حرفه است. در عروسک گردانی کمر، گردن و شانه بسیار مورد آسیب قرار می گیرد و فرد باید از آمادگی بدنی خوبی برای رو به رویی با این امر بهره مند باشد.

نمایش عروسکی آب و دیگران

– آیا از حضور در نمایش «آب و دیگران» راضی هستید؟

بسیار زیاد. من این کار را به دلیل آرامشی که در گروه اجرایی وجود دارد، بسیار دوست دارم. این گروه، به شدت بی حاشیه است، بحث اضافه ای در آن صورت نمی گیرد و هر کس کار خودش را به بهترین شکل انجام می دهد. از نظر اجرایی نیز، شیوه ی اجرایی کار جدید است. ممکن است در بسیاری از نقاط دنیا از این تکنیک استفاده شود، اما در ایران این شیوه ی اجرایی را تا امروز نداشتیم. از دیگر نکات مثبتِ این نمایش، عروسک هایی است که با مواد بازیافتی ساخته شده اند. در دورانی که با خانم بهزادی همکاری می کردم، سفارش های زیادی را با مواد بازیافتی می ساختیم، کاری که از لحاظ مالی به صرفه تر، اما زحمتش بسیار بیشتر است. در نمایش آب و دیگران هم عروسک ها با مواد بازیافتی ساخته شده اند، به طوری که مخاطب متوجه آنها نمی شود. عروسک های کمانچه، پرنده یا مثلا موجوداتی که از مرداب بیرون می آیند تماما با موادی ساخته شده اند که مردم در مرداب می ریزند، مانند در بطری نوشابه یا آب معدنی.

– به عبارتی نمایش در اجرا نیز در راستای هدف خود یعنی محافظت از محیط زیست حرکت می کند؟

دقیقا. آلودگی محیط زیست همیشه دغدغه بوده و متاسفانه روز به روز اوضاع بدتر می شود. با وجود اینکه کمپین های زیادی در این زمینه فعالیت می کنند اما مردم به خیلی به آن بها نمی دهند. این نمایش به نوعی جنبه ی آموزشی نیز داشته و در این راستا حرکت کرده است.

و حرف پایانی:

امیدارم نمایش عروسکی بیشتر دیده شود. به نظرم نمایش های عروسکی می توانند رسانه های بسیار خوب آموزشی باشند. هزینه دیدن نمایش در این روزها بسیار گران شده، هر مادر یا پدر باید دو بلیط برای خود و فرزندش بخرد، در طول نمایش کودک گرسنه و تشنه می شود که خودِ این موضوع هزینه دارد. هزینه ی رفت و آمد را نیز باید درنظر گرفت. به عبارتی دیدن نمایش، هزینه ی زیادی به خانواده تحمیل می کند.  اما به نظر من این هزینه ها به نوعی سرمایه گذاری فرهنگی هستند و امید است که در آینده جواب بدهند.

نمایش عروسکی آب و دیگران

فرشاد فرهادپور (عروسک گردان نمایشِ «آب و دیگران»)

– نمایش «آب و دیگران» چه ویژگی مهمی داشت که در آن حضور پیدا کردید؟

یکی از دلایل مهمی که من این کار را قبول کردم، به خاطر ویژگی عروسکی بودن و جنبه ی پانتومیم آن است. من تا به حال تجربه ی نمایش عروسکی نداشته و برای اولین بار حضور در این گونه نمایشی را تجربه می کنم. موضوع نمایش نیز، موضوعی جهان شمول و دغدغه روز جامعه ما و جهان است. در کل باید بگویم قابلیت زیاد نمایش عروسکی در راستای حرف زدن از چنین موضوع مهمی دلیل اصلی حضور من در این نمایش است.

– شما پیش از این، در نقش بازیگر فعالیت داشته و این اولین تجربه ی شما در نقش عروسک گردان است. از این تجربه بگویید.

بسیار تجربه جالبی است و به نظر من برای بازیگرانی که تجربه ی نمایش عروسکی ندارند، لازم است این حیطه را هم تجربه کنند. این گونه نمایشی به شدت خلاقانه بوده و با ذهن باز انجام می شود. مهم ترین ویژگی نمایش عروسکی این است که برای مخاطب بزرگسال نیز مناسب می باشد و بر خلاف باور عامه ی مردم، مختص کودکان نیست؛ بلکه برای هر رده ی سنی قابل تعریف بوده و صد البته به حمایت بیشتری نیاز دارد.

سمانه استاد
کارشناسی ارشد کارگردانی نمایش از دانشگاه هنر تهران