درباره مستند «قاضی و مرگ»

مستند قاضی و مرگ

 

«نورالله عزیزمحمدی»، مشهورترین قاضی جنایی ایران است که ۴۵۰۰ پرونده قتل را بررسی کرده و حدود ۴۰۰۰ حکم اعدام صادر کرده است. حال «حسن خادمی» زندگی این قاضی را که با مرگ در هم تنیده شده، در قالب مستندی مستند قاضی و مرگ به تصویر کشیده و در گروه هنر و تجربه به اکران درآورده است.«حسن خادمی»، دانش آموخته کارشناسی ارشد جامعه شناسی است و مدت ها به عنوان پژوهشگر اجتماعی فعالیت کرده. او فیلم هایی از جمله «با مسئولیت خودت گزارش می کنی» و «رپ خوانی در تهران» را ساخته است. وی با قاضی عزیزمحمدی نیز در خلال همین پژوهش ها آشنا شده و برای ساخت قاضی و مرگ بیش از دو سال زمان صرف کرده است.

مستندِ قاضی و مرگ، پرتره ای تکان دهنده از زندگی قاضی عزیزمحمدی است و مخاطب را با حقایقی در مورد این فرد آشنا می کند. نام فیلم و پس از آن آمار ارائه شده در فیلم نشان دهنده ی نقش مستقیم قاضی عزیزمحمدی در مرگ چهار هزار نفر در طول بیش از چهل سال قضاوت است. این آمار مخاطب را آماده ی رو به رو شدن با فردی می کند که توانایی امضای حکم اعدام چهار هزار نفر را داشته و این پیش زمینه را به وجود می آورد که او چنان مردی سنگدل است که توانسته این احکام را صادر کند.

با رو به رو شدن با قاضی عزیز محمدی اما ذهنیت مخاطب تغییر می کند. او فردی است که با اطمینان اعلام می کند در طول سالهای قضاوتش خطایی نکرده و از حکم هایی که صادر نموده مطمئن است. فیلمساز به آرامی وارد زندگی این قاضی معروف شده و به جزئیات آن می پردازد. زندگی آرام در کنار همسری که عاشقانه، شوهرش را دوست داشته و مطمئن است که هیچ یک از این چهار هزار حکم، اشتباه نبوده است. در این زندگی آنها نمایش صحنه های قتل و خشونت و صحبت درباره شان، به امری روزمره تبدیل شده  است. لپتاپ عزیزمحمدی در هنگام ناهار و دیگر اوقات، این صحنه ها را به خانواده نشان داده و خودش در مورد جزئیات پرونده حرف می زند.

فیلمساز به گذشته ی عزیزمحمدی نیز سر زده و نشان می دهد مرگ از همان ابتدا با او عجین شده است. وی مادرش را در کودکی و بر اثر فقر از دست داده و دو برادرش نیز فوت کرده اند. عجیب تر، رو به رو شدن این قاضیِ مرگ، با قتل پدرش است. او که حکم های زیادی را برای قصاص صادر کرده با قتل پدر و پرونده ای رو به رو می شود که قاتلش نامشخص است.

خادمی در حد اجازه و امکان در دادگاه های عزیز محمدی و زندگی شخصی او حضور پیدا کرده و نشان می دهد عزیزمحمدی به کاری که کرده است ایمان دارد و مرگ برای او، اتفاقی نیست که برای همسایه می افتد. او از همان روزهای ابتدای قضاوت، کفنش را تهیه کرده و بعضی شبها خود را در آن می پیچد تا به خود یادآور شود، مرگ فقط حکم هایی نیست که او صادر می کند، بلکه اتفاقی است که روزی برای او نیز خواهد افتاد.

مستند قاضی و مرگ
مستند قاضی و مرگ

قاضی و مرگ سوژه ای جسورانه و البته پر دردسر برای فیلمسازی است و نیاز به مجوز های زیادی برای فیلمبرداری از دادگاه و دیگر مکان های مرتبط دارد. خادمی در خلال فیلم به مفاهمی مهمی نیز اشاره می کند که از زبان قاضی عزیز محمدی بیرون می آید. مهم ترین این مفاهیم، ناموفق بودن حکم اعدام در بازدارندگی از جرایم است که عزیزمحمدی در کلاس درس به دانشجویانش می گوید.

مستند قاضی و مرگ اما می توانست به جای خبر دادن از برخی واقعیت ها با نوشتار، آن را در قالبی مسنجم تر با تصاویر به نمایش در آورد. فیلم خط روایی مشخصی را پی نمی گیرد و جسته و گریخته به زندگی قاضی عزیزمحمدی می پردازد. فیلمساز زندگی شخصی قاضی را لا به لا به لای پرونده هایش بیان می کند و در این میان سری به گذشته ی او نیز زده و به قتل پدرش هم اشاره می کند. در خلال روند فیلم مشخص می شود که عزیز محمدی به صورت اتفاقی، قاتل پدرش را یافته و حکم او نیز بی شک اعدام خواهد بود. در پایان، او از سمت قضاوت بازنشسته شده و به عنوان وکیل مشغول فعالیت می شود. در انتهای فیلم نیز نوشته می شود که او قاتل پدرش را بخشیده است.

مستند قاضی و مرگ
مستند قاضی و مرگ

این پراکندگیِ موضوعی می توانست با داشتن خط داستانی مشخص، شکل روایی بهتر به خود بگیرد. اگر فیلمساز از ابتدا به موضوع قتل پدر پرداخته و این اتفاق را به عنوان خط داستانی اصلی انتخاب می کرد، فیلم از نظم بیشتری برخوردار می شد. قاضی و مرگ می توانست داستان یک قاضی جنایی باشد که با وجود صادر کردن ۴۰۰۰ حکم اعدام، خود در جایگاه ولی دم قرار گرفته و درگیر پرونده ی قتل پدرش شده است. در پایان نیز به جای نمایش دادگاه های پراکنده از پرونده هایی که مخاطب اطلاعی از آن ندارد، به دادگاه قاتل پدر و بخشش او ختم می شد.

خادمی در انتهای فیلم، عزیزمحمدی را در کسوت یک وکیل نشان می دهد که پرونده ی قتلی را بر عهده گرفته است. در صورتی که این بخش نیز می توانست به صورت نوشتار ارائه شده و به جای آن به اتفاق دراماتیک تر و صد البته تاثیرگذارتر که ذکر شد، پرداخته می شد.

مستند قاضی و مرگ
مستند قاضی و مرگ

قاضی و مرگ، فیلمی جسور است که در لایه ی زیرین خود، تلنگری به بازنگری قوانین قضایی حکومت می زند، قوانینی و مجازات هایی که نمی توانند مانع وقوع و یا کم شدن جرم و جنایت شوند. این مستندِ مهم اما می توانست با در پی گرفتن خط روایی مشخص تر، تبدیل به فیلمی خوش ساخت شده و اطلاعات و تصاویر را در راستای یک خط داستانی جلو ببرد تا نظم بیشتری بر پراکندگی اطلاعات فیلم حاکم شود.

سمانه استاد
کارشناسی ارشد کارگردانی نمایش از دانشگاه هنر تهران