درباره فیلم «۲۳ نفر»

 

فیلم «۲۳ نفر» دارای فیلمنامه ای اقتباسی از کتاب «آن بیست و سه نفر» نوشته «احمد یوسف زاده» و کتاب «ملا صالح» نوشته ی «رضیه غبیشی» است که به کارگردانی «مهدی جعفری» و سرمایه گذاری سازمان سینمایی اوج ساخته شده و پس از اکران در سی و هفتمین جشنواره فیلم فجر، در آذرماه ۹۸ اکران عموم شده است.

این فیلم داستان بیست و سه نوجوانی را روایت می کند که در سال ۶۱ توسط در جنگ اسیر شده و عراق روی آنها مانور زیادی در راستای اجبار ایران برای فرستادن کودکان و نوجوان به جنگ می کند. این بیست و سه نفر حتی با صدام حسین نیز دیدار کرده و از دست دختر خردسال او گل دریافت می کنند تا جلوی دوربین اعتراف کنند ایران آنها را مجبور به شرکت در جنگ کرده، اما آنها تن به این خواسته نمی دهند و تا سال ۶۹ در اسارت باقی می مانند.

«احمد یوسف زاده» یکی از این بیست و سه نفر، داستان اتفاقات آن روزها، رفتار مقامات عراق، دیدار با صدام و بازگشت به اردوگاه اسرا را در کتاب «آن بیست و سه نفر» به رشته ی تحریر درآورده و «مهدی جعفری» نیز از این داستان فیلمی مستند ساخته است. اما این داستان زمانی برای اکثر مردم کشور شناخته شد که این بیست و سه نفر (یکی از آنان در قید حیات نیست) در برنامه ی پرمخاطب «ماه عسل» که در ماه رمضان از تلویزیون پخش می شد، حضور یافته و داستان خود را تعریف کردند. حضور آنها در این برنامه ی پربیینده رجوع به کتاب و داستان آنان را بیشتر کرده و در نهایت این داستان به ساخت فیلم «۲۳ نفر» منجر شد.

در این فیلم اما در مورد یکی دیگر از شخصیت های دفاع مقدس که داستانی عجیب دارد نیز صحبت می شود. «ملا صالح قاری» یکی از اسرای جنگ بود که در زندان استخبارات عراق نقش مترجم را برای ایرانیان و عراقی ها بازی می کرد. او پس از بازگشت به کشور نیز چند سال به جرم جاسوسی زندانی شد.

حال تلفیق این دو کتاب با حجم زیاد و جزئیات بسیار، به ساخت فیلم «۲۳ نفر» منجر شده است. هر کدام از این کتاب ها پتانسیل یک سریال چند قسمتی را دارند، اما «مهدی جعفری» به خوبی توانسته است در صد دقیقه فیلم، کلیات این دو کتاب را به روی صحنه آورده، هم بیست و سه نفر را بشناساند و هم ملا صالح را، اما بی شک امکان پرداختن به جزئیات بیشتر و روایت دقیق تر اتفاقات در فیلم به دلیل محدودیت زمان امکان پذیر نبوده است.

داستان با ملا صالح شروع می شود که پس از بازگشت به ایران مورد بازجویی ماموران اطلاعات قرار گرفته و به او برچسب جاسوسی چسبانده شده است. با بازگشت به سال ۶۱ وارد میدان جنگ شده و رزمنده های نوجوانی را می بینیم که مسئول عقب بردن اسیران عراقی شده اند، اما در حین این کار با پاتک عراقی ها رو به رو شده و خود اسیر می شوند. آنها به اردوگاه اسرا منتقل می شوند اما کمی بعد این بیست و سه نوجوان از جمع اسرا جدا شده و به زندان استخبارات عراق انتقال داده می شوند. در آنجا اعلام می شود که آنها به زودی آزاد خواهند شد. مترجم آنها در زندان ملا صالح است؛ مردی که نوجوانان در ابتدا نمی توانند به او اعتماد کنند.

در زندان به نوجوانان لباس تازه پوشانده، آنها را به شهر بازی می برند و در نهایت از آنها می خواهند که سن شان را دروغ گفته و بگویند توسط رژیم ایران مجبور شده اند به جبهه بیایند. نوجوانان تن به این ماجرا نمی دهند. آنها دیگر آرزوی آزادی نیز ندارند بلکه تنها چیزی که می خواهند بازگشت به اردوگاه و بودن در کنار دیگر اسیران است؛ خواسته ای که با اعتصاب غذا ممکن می شوند.

«۲۳ نفر» فیلمی داستانی است که لحنی مستند دارد. این فیلم از دو راویِ دو کتاب یعنی احمد یکی از نوجوانان و ملا صالح استفاده کرده، اما استفاده از برخی فیلم های آرشیوی مانند فیلم حضور بیست و سه نفر در مجلس صدام از آن جمله صحنه هایی است که بخش مستند فیلم را پررنگ کرده است.

«۲۳ نفر» فیلمی است که دو قهرمان دارد؛ یکی از آنها ملا صالح، مردی است که حتی در کشور خودش برچسب جاسوسی خورد و دیگری قهرمانی جمعی است که در قالب ۲۳ نفر روایت می شود. پرداخت ۲۳ نفر در یک فیلم ۱۰۰ دقیقه ای کار ساده ای نیست، پس فیلمساز تنها به معرفی مختصری از شخصیت ها بسنده کرده و آنها را بیشتر در قالب یک قهرمان جمعی نشان داده است. کسانی که پشت هم ایستاده و قهرمانی قوی را تشکیل می دهند که دولت عراق را مجبور می کند تن به خواسته ی آنها داده و به اردوگاه منتقل شان کند.

در پرداختِ فردیِ این بیست و سه نفر نیز چند نفری پررنگ شده اند تا نقش تصمیم گیرنده داشته باشند اما به باقی افراد با دیالوگ های محدود پرداخته شده تا نشان داده شود که این بیست و سه نفر در واقع خود ایران است؛ از تمام شهرها و با لهجه ها، گویش ها، آداب و اصول مختلف. این بیست و سه نفر یک تنه همان ایرانی است که اسیر شده است.

مهم ترین ویژگی فیلم «۲۳ نفر» این است که در آن از بازیگرهای چهره خبری نیست. بازیگران این فیلم ناشناخته اند اما به خوبی توانسته اند در نقش خود ظاهر شود. بازیگر نقش ملا صالح خود یکی از برتری های این فیلم است. این بازیگر با لهجه عربی خود در حین فارسی زدن و رفتار مشکوکش در حین مهربانی، در ابتدا حتی مخاطب را هم به شک می اندازد که او جاسوس است یا از خودی هاست. در این راستا بیست و سه نفر بعد از مدتی به او اعتماد می کنند اما این شک برای مخاطب باقی می ماند و هر آن منتظر است تا روی واقعی ملا صالح رو شود و این موضوع هیچ چیز به جز بازی درست بازیگر را نشان نمی دهد. بازیگران نوجوان فیلم نیز به خوبی از پس نقش های خود برآمده و در کنار هم کل مسنجمی را ساخته اند.

«مهدی جعفری» در فیلم «۲۳ نفر» سعی کرده است این فضای پرتنش، ترسناک و پر از خوف را با طنز نوجوانی کاراکترها تلطیف کند و در این راستا موفق عمل کرده است. شاید آن چیزی که دیدن صحنه ی سیلی خوردن های پیاپی نوجوانان را برای بیننده راحت تر کرده، دیالوگ های جدی آنهاست که به گونه ای طنز بیان می شود. اگر طنز کلامی این نوجوانان از فیلم «۲۳ نفر» حذف شود، تماشای فیلم نیز به همان میزان دشوار می گردد.

«۲۳ نفر» فیلمی خوش ریتم و خوش ساخت است و می تواند با روایت درست خود مخاطب را تا لحظه پایانی با خود همراه کند اما باید پذیرفت که در یک فیلم صد دقیقه ای نمی توان به دو کتاب چند صد صفحه ای ادای دین کامل کرد و قطعا در جزئیات روایت ها، کتاب ها پیشی خواهند گرفت.

«۲۳ نفر» داستان اتحاد است، داستان اتحاد بیست و سه نوجوان از سرتاسر ایران که توانستند به خواسته ی خود در اسارت برسند. فیلم دیالوگ های شعاری زیادی نیز دارد که شاید به ضائقه ی مخاطب این روزها خوش نیاید. این روزهایی که باورهای مردم با زمان جنگ تغییرات زیادی کرده و وطن برایشان مفهومی تازه یافته است. دیالوگ های این بیست و سه نفر شاید باور قلبی آنها در سالهای اسارت بوده است، باوری که با توجه به شرایط فعلی این روزها برای مخاطب خیلی قابل درک نیست. آنچه اما به خوبی می توان از فیلم برداشت کرد این است که تنها با اتحاد می توان یک تن واحد شد و به خواسته های خود رسید حتی در اسارت.

سمانه استاد
کارشناسی ارشد کارگردانی نمایش از دانشگاه هنر تهران