درباره نمایش «فقط استخوان ها»

یکی از اجراهای مهم جشنواره تئاتر فجر امسال، نمایش فقط استخوان ها در بخش بین الملل و از کشور فنلاند بود. این نمایشِ تک نفره، توسط «توماس مونکتن»، در سالن چهارسوی مجموعه تئاتر شهر در روزهای نهم و دهمِ سی و هفتمین جشنواره تئاتر فجر به صحنه آمد.

«فقط استخوان ها» یک نمایش فیزیکال است. نمایش فیزیکال گونه ای از نمایش است که در آن داستان بیشتر از طریق حرکات فیزیکی بازیگر روایت می گردد. ویژگی اصلی تئاتر فیزیکال، وابستگی آن به حرکت جسمانی بازیگر است. بازیگر به جای دیالوگ گفتن با حرکات بدن خود، داستان را پیش می‌برد و با تماشاگر ارتباط برقرار می‌کند. در تئاتر فیزیکال معمولاً نمایشنامه یا داستان از پیش نوشته شده ی دقیقی وجود ندارد. استفاده از موسیقی؛ رقص، تصاویر و نقاشی از ویژگی‌ های این نوع تئاتر محسوب می‌ شود. همچنین در این سبک دیوار چهارم بین بازیگر و تماشاگر عملاً وجود نداشته و بازیگر می‌تواند هنگام نمایش؛ با مخاطب صحبت کند. در این نوع تئاتر؛ معمولاً بازیگران؛ مخاطب را تشویق کرده تا عضوی از نمایش باشند. بسیاری این سبک از اجرا را با بازی پانتومیم مقایسه می‌کنند که در آن فرد تنها با استفاده از حرکت بدن باید منظور خود را به طرف مقابل برساند.

نمایش فقط استخوان ها، در فضایی با ابعاد دو متر و شاید کمتر اجرا می گردد. ابتدا فقط دست های بازیگر و داستانی که بین دست هاست دیده می شود. پس از آن بازیگر سراغ پاهایش می رود و دیگر اعضای بدن او در تاریکی پنهان شده و نقطه ی تمرکز تماشاگر بر روی پا قرار می گیرد. اتفاقی که به ظاهر ساده می نماید و ممکن است بسیاری از تماشاگران با خود فکر کنند که شاید با کمی خلاقیت آنها هم می توانستند به این حرکات ساده برسند.

اما مهم ترین بخش نمایش به صورت ایستاده است. حال تماشاگر تمام فیزیک بازیگر را می بیند و تازه اینجاست که متوجه آمادگی بدنی شدید و تسلط مطلق بازیگر بر تمام اعضای بدن و ماهیچه هایش می شویم. توماس مونکتن بر چشم، پلک، زبان، دهان، گردن، شانه‌ ها، دست‌ ها، شکم، پاها و حتی استخوان جلو گردن و کشکک زانو و ماهیچه آن نیز مسلط است و از تمام آن ها در طول این اجرای چهل و پنج دقیقه ای استفاده می کند. او با دست صورتش را جمع می کند و وقتی دستش را بر می دارد، گویی مخاطب یک شخصیت انیمیشنی را می بیند که مانند کارتون برنامه کودک صورتش بعد از برخورد با جایی جمع شده و بعد شخصیت کارتونی یکی یکی اعضای صورتش را بیرون کشیده و دوباره همه چیز مثل روز اول می شود. این اتفاقی است که به جای شخصیت غیر زنده ی انیمیشن، به صورت کاملا لحظه ای و زنده و بر روی صورت بازیگر تئاتر می افتد. او صورتش را جمع کرده، مچاله می کند و بعد بر می گرداند. موضوعی که شگفتی تماشاگران را به دنبال دارد.

از دیگر ویژگی های این اجرا، ارتباط مونکتن با مخاطب در راستای یک نمایش فیزیکال است. مونکتن، با یک دست و دهان یک صدا و با دست دیگر و دهانش صدایی دیگر در می آورد، او دست ها را به هم کوبیده و ترکیب صداها را از دهان بیرون می دهد. پس از چند بار انجام دادن این کار و تحویل دادن ترکیب های مختلف، از تماشاگران می خواهد به او صدا بدهند و او دو صدا از میان صداهایی که از تماشاگران به گوش می رسد را گرفته، ترکیب کرده و تحویل می دهد. اتفاقی که هم باعث ارتباط بیشتر مخاطب با نمایش می شود و هم تماشاگران را برای تولید تک صداها سر ذوق آورده و به جمعیت هیجان تزریق می کند.

مونکتن متناسب با حرکاتی که روی صحنه انجام می دهد، افکت ها و موزیکی را نیز در نظر گرفته است. افکت هایی دشوار که در تصور نمی گنجد بشود روی آنها حرکات فیزیکی یک انسان را ساخت اما این اتفاق در این نمایش می افتد.

تئاتر فیزیکال در ایران اجراگران کمی دارد، اما در خارج از کشور دانشکده هایی به نام حرکات معاصر وجود داشته و پتانسیل جوانان در آن به حرکت می افتد. آکادمیک بودن این رشته در خارج از ایران باعث اجراهای موفقی نیز می گردد. در ایران اما حرکات معاصر در هیچ دانشگاهی تدریس نمی شود و در بهترین حالت در حد چند واحد درسی عرضه می گردد و این موضوع یکی از دلایل عقب ماندن تئاتر فیزیکال ما از دیگر نقاط دنیاست.

در این نمایش همان طور که از نام اثر مشخص است فقط کنترل استخوان های بازیگر به اراده او نیست و دیگر اعضای بدن او، کاملا در اختیارش هستند. نمایش «فقط استخوان ها»، بی شک بهترین اجرای خارجی جشنواره تئاتر فجر است. نمایشی با  گروهی کوچک و فضایی در ابعاد دو متر. نمایشی که از تمام ویژگی های یک تئاتر فیزیکال برخوردار بوده و مورد قبول و شگفتی مخاطب نیز واقع می گردد.

سمانه استاد
کارشناسی ارشد کارگردانی نمایش از دانشگاه هنر تهران