نگارگری ایرانی را بیشتر بشناسید؛آشنایی با مکاتب نگارگری ایرانی

miniature-Aradmag-001

نگارگری هنری است که برای مصورسازی کتب از اسلام در هنر ایرانی رواج داشته و هنرمندان بسیار بزرگی در این زمینه فعالیت داشته‌اند.

نگارگری که به‌اشتباه مینیاتور نیز خوانده می‌شود، شامل آثاری از دوره‌های مختلف تاریخ اسلامی ایران است که بیشتر به‌صورت مصورسازی کتب ادبی پرداخته می‌شود. هنر نگارگری ایرانی-اسلامی از قرن چهاردهم، هشتم هجری تا سده هفدهم، یازدهم شکوفایی نمایان داشت؛ ولی آثار تصویری به‌جای مانده از ادوار پیش از اسلام تا زمان حمله مغولان و همچنین آثار دیوارنگاری، پرده‌نگاری، قلمدان نگاری و غیره در قرون متأخر نیز جلوه‌هایی دیگر از نقاشی ایرانی به شمار می‌آیند.

اولین آثاری که بتوان نام نقاشی بر آن‌ها گذاشت، در غار دوشه لرستان و با حدود هشت تا ده هزار سال قدمت به‌دست‌آمده و در دوره تاریخی آنچه را که بتوان نقاشی نامید در دیوارنگاری‌های اشکانی و ساسانی می‌توان دید. با ورود اسلام به ایران، کشور تا مدت‌ها به دست امویان و عباسیان اداره شد و ازآن‌پس باروی کار آمدن سلسله‌های ایرانی سامانیان، غزنویان و آل‌بویه استقلال ازدست‌رفته ایرانیان تا حدودی به آن‌ها بازگشت.

در همین برهه زمانی بود که زمینه برای احیای هنر و فرهنگ ایرانی فراهم شد و هنر ایرانی در خدمت اسلام درآمد. بیشتر آثار به‌دست‌آمده در این دوران شامل مصورسازی کتب بوده و کمتر شامل نقاشی دیواری کاخ‌هاست.

مکاتب نگارگری ایرانی متنوع و گسترده‌اند ولی همه در یک خط فکری حرکت می‌کنند. از مکاتب ایرانی می‌توانیم به مکتب سلجوقی، مکتب بغداد یا عباسی، مکتب تبریز اول یا ایلخانی مغول، مکتب شیراز اول، مکتب جلایری، مکتب شیراز دوم، مکتب هرات، مکتب بخارا، مکتب تبریز دوم، مکتب قزوین، مکتب اصفهان، مکتب نقاشی قاجار، نگارگری قاجاری و نقاشی قهوه‌خانه‌ای نام برد.با آرادمگ همراه باشید.

مکتب سلجوقی

miniature-Aradmag-001

از قرن چهارم هجری و در دوران سلجوقیان سبکی در نگارگری ایرانی رواج یافت که آن را سبک سلجوقی می‌نامند. این سبک اولین مکتب ایرانی درزمینهٔ نگارگری است. در این دوره دوباره تصویرسازی کتاب ارژنگمانی رونق پیدا کرد.

مکتب سلجوقی دارای خصوصیاتی شبیه مکتب بغداد است یعنی سادگی. استفاده از پیکره‌های انسانی و گل و گیاه در این مکتب رواج دارد؛ اما تفاوت‌هایی هم وجود دارد؛ اولین تفاوت این است که در نگارگری این مکتب پس‌زمینه را رنگ می‌کردند و معمولاً رنگ‌ها هم سرخ بودند. تفاوت دوم این است که در این مکتب معمولاً لباس پیکره‌ها چین‌وچروک ندارد و تفاوت سوم استفاده زیاد از نقوش اسلیمی است. از کتاب‌های این مکتب می‌توانیم به ورقه و گلشاه، الاغانی ابوالفرج اصفهانی، مفید الخاص زکریای رازی، التریاق، اندرزنامه، شاهنامه کامو، طب جالینوس و سمک عیار اشاره کرد.

در بسیاری از پیکره‌ها هاله‌ای دور سر وجود دارد که به دلیل جدا کردن پیکره از پس‌زمینه استفاده‌شده، سرها بزرگ‌تر از بدن هستند و بر بازوها عموماً بازوبندی به چشم می‌خورد.

مکتب بغداد

miniature-Aradmag-002

با شروع سلسله عباسی، بغداد به‌عنوان اولین مرکز مصورسازی کتب در دنیای اسلام مطرح شد و با مصورسازی کتاب‌هایی که بیشتر جنبه علمی و فنی و کمتر جنبه ادبی داشتند کار خود را پی گرفت.

نگاره‌های این مکتب ساده و زیباست. لباس‌ها از پرداخت قابل‌توجهی به‌خصوص در چین و شکن آن‌ها برخوردار است و همچنین استفاده از نقش‌های اناری، بال‌های فرشته گون و شیوه‌های بازنمایی حیوانات وام گرفته‌شده از هنر ساسانی است و درزمینهٔ این نگاره‌ها شاخه و برگی به نشانه طبیعت به چشم می‌خورد.

از خصوصیات دیگر این مکتب می‌توان به پس‌زمینه‌های ساده که یا بدون رنگ رهاشده یا به‌طور خلاصه رنگ‌آمیزی شده‌اند به‌گونه‌ای که نگاره‌ها در فضا رها هستند، رنگ‌ها در نگاره اصلی کم بوده ولی با هماهنگی‌ای چشم‌نواز به‌کاررفته‌اند.

ازجمله کتاب‌هایی که در مکتب بغداد مصور شده است می‌توان به الادویه المفرده، معرفه الحیل الهندسیه، فی معرفه الخیال الهندسیه، خواس عقاقیر، کلیله و دمنه به ترجمه نصرالله منشی، مقامات حریری و البیطره اشاره کرد.

مکتب تبریز

miniature-Aradmag-003

یکی از مکاتب نگارگری ایران به‌نام «مکتب تبریز» در شهر تبریز، در دوره ایلخانان، جلایریان، ترکمانان قراقویونلو و آق‌قوینلو و صفویان شکل گرفت. اولین مکتب نگارگری ایرانی در تبریز پایه‌ریزی شده است که به همین دلیل آن را مکتب تبریز یک نامیده‌اند.

در دوران صفوی هم‌مکتب تبریز دو شکل می‌گیرد.

همچنین برای اولین بار در تاریخ ایران مصورسازی کتب به شکل کارگاهی و در مجموعه‌ای به نام ربع رشیدی که به همت خواجه رشد الدین فضل‌الله بناشده بود به انجام می‌رسید.

در شروع مکتب تبریز، جنگ ایران و مغول به پایان رسیده است و زمینه برای شکوفایی هنرمندان فراهم‌شده است. ازاین‌رو بیشترین تأثیر از هنر شرق دور در این دوره به چشم می‌خورد، نگاره‌های این مکتب در شکل هاشور زنی متأثر از مکتب تانگ در چین و در شکل پرداخت موضوع مشابه نقاشی‌های دوره یوآن چین است و همچنین مؤلفه‌های هنری بیزانس در اندازه‌ای کم‌رنگ‌تر در این نگاره‌ها به چشم می‌خورد.

ازجمله ویژگی‌های مکتب تبریز یک می‌توان به نمایش چهره‌ها، نمایش طبیعت مثلاً ترسیم تنه پیچیده و گره‌دار درختان و صخره‌های تیز و دشت‌های بریده و ابرهای مواج، مراعات نسبت‌ها، دقت در رسم گیاهان و اعضای بدن حیوانات و تحرک و جنبش بیشتر در نمایش صحنه‌ها به‌جای آرامش و سکون موجود در نقاشی سنّتی ایرانی در این مکتب دیده می‌شوند.

از سوی دیگر، استفاده از نقوش تزیینی هنر ایرانی مانند نقوش هندسی کاشی‌کاری و اعتبار بخشیدن به معماری ایرانی به‌عنوان اصلی‌ترین جان‌مایه کار و بازنمایی روح ملی، تقلید صرف از هنر چینی را نفی می‌کند.

ازجمله کتاب‌هایی که در مکتب تبریز یک مصور شده‌اند می‌توان به منافع الحیوانات، جامع التواریخ رشیدی و شاهنامه دموت اشاره کرد. این دوره نگارگران برجسته‌ای را به دنیای نگارگری ایرانی معرفی کرد که ازجمله محبوب‌ترین آن‌ها می‌توان به احمد موسی، امیر دولتیار، مولانا ولی‌الله، محمدعلی توسی کاتب نام برد.

مکتب شیراز اول

miniature-Aradmag-004

مغول‌ها زمانی که به ایران حمله کردند، توانست بر بسیاری از سرزمین‌ها حکومت کنند ولی تنها بخشی از ایران که زیر بار سلطه آن‌ها نرفت شیراز بود. این مسئله باعث شد که در طی حکومت مغولان، در شیراز یک حکومت محلی شیرازی شکل بگیرد و این مسئله باعث پیدایش مکتب نگارگری شیراز شد که از مکتب تبریز بسیار بیشتر به مایه‌های ایرانی و شیوه کهن نقاشی ایرانی نزدیک است. از آثار مکتب شیراز می‌توان به شاهنامه توپ قاپی، شاهنامه قوام‌الدین حسن وزیر و مونس الاحرار اشاره کرد.

شیراز که به‌عنوان مرکز ایالت پارس در دوره‌های تاریخی بود در زمان حمله مغول به ایران با دادن پیشکش‌ها از حمله ایشان در امان ماند. در دوره تیمور، شیراز به تصرف تیموریان درآمد. خاندان اینجو (حاکمان شیراز) که زیر نظر ایلخانان حکومت می‌کردند پس از مرگ ابوسعید مستقل شدند. این خاندان که از حامیان هنر و فرهنگ ایرانی بودند، هنرمندان را تشویق و حمایت کردند. هنرمندان برای حفظ امنیت خود به شیراز پناه برده و مکتب شیراز را بنیان نهادند.

مکتب جلایری

miniature-Aradmag-005

مکتب جلایری یا تبریز-بغداد، سبکی در نگارگری ایرانی است که پس از فروافتادن حکومت ایلخانان در ۷۳۶ ه. ق و در دوران حکومت جلایری‌ها در این رشته هنری رایج گردید، کتاب آرایی در دربار جلایریان خصوصاً در دربار آخرین پادشاه جلایری (سلطان احمد جلایری) رونق ویژه و سبکی خاص یافت.

ازجمله خصوصیات مکتب جلایری می‌توان به حذف عناصر چینی و بیزانسی به سمت تصویر رفتن در دنیای شاعرانه، خیالی و آرمانی نقاش، استفاده از طیف گسترده رنگی و به‌کارگیری و نمایش بدیع و کامل معماری در نگاره‌ها اشاره کرد.

از این دوران به بعد، در کتب نگاره‌ها نقشی مهم‌تر یافتند و دیگر در کنار نوشتار یا مکمل نوشتار به شمار نمی‌رفتند بلکه صفحه‌ای کامل به آن‌ها اختصاص می‌یافت.

معروف‌ترین نگارگر این دوره جنید بغدادی (سلطانی) و معروف‌ترین خطاط این دوره میرعلی تبریزی است. اثر بسیار مهم این دو نفر دیوان خواجوی کرمانی (۷۹۹ ه.ق) است. در این دوره نقاشی ایرانی از نفوذ هنری چینی رهایی پیدا کرد و رنگ‌ها درخشان‌تر شد. منظره‌ها و باغ‌های بسیاری وارد آثار نگارگری شد.

مکتب شیراز دوم

miniature-Aradmag-006

مکتب شیراز دوم بعد از فروپاشی حکومت مغول‌ها در سال ۷۷۱ ه.ق توسط تیمور، در ادامه مکتب شیراز یک، ادامه یافت و تأثیراتی را از مکتب تازه‌تاسیس جلایری هم دریافت کرد. از آثار این دوره گلچین اسکندر سلطان، شاهنامه ابراهیم سلطان و خاوران نامه ابن حسام با نگارگری فرهاد است.

در دوران تیموریان و حضور اسکندر سلطان و ابراهیم سلطان در شیراز زمینه برای بروز دوباره ویژگی‌های دیداری مکتب شیراز اول (سده ۸) فراهم شد.

قرینه‌سازی در نگاره‌های این مکتب به‌طور فراوانی دیده می‌شود و همچنین تضاد رنگی عناصر نگاره و پس‌زمینه، استفاده از ابرهای پیچان و سادگی در ترکیب‌بندی‌ها از مهم‌ترین ویژگی‌های دیداری این مکتب است.

ازجمله کتاب‌های مهمی که در این دوره مصور شده است می‌توان به منتخبات اسکندر سلطان، شاهنامه ابراهیم سلطان و خاوران نامه ابن حسام خوسفی اشاره کرد.

مکتب هرات

پس از مرگ تیمور، فرزندش شاهرخ به سلطنت رسید و ازآن‌پس هرات به پایتختی برگزیده شد، به‌واسطه توجه و حمایت شاهرخ و ولیعهدش بایسنقر میرزا تهیه کتب مصور این بار در هرات و در کتابخانه بایسنقر میرزا رونق گرفت و پس از مدتی ویژگی‌های خاص خود را پیدا کرد.

از ویژگی‌های این سبک می‌توان به ترکیب‌بندی متقارن و عموماً دایره‌ای شکل نام برد. رنگ‌ها در این مکتب بسیار غنی و درخشان هستند و عناصر چینی کاملاً از بین رفته‌اند.

ازجمله کتبی که در این مکتب مصور شده‌اند می‌توان به شاهنامه مشهور بایسنقری، شاهنامه محمد جوکی، معراج نامه، کلیله و دمنه، همای و همایون اشاره کرد.

مکتب تبریز دوم

miniature-Aradmag-007

مکتب تبریز دو به‌نوعی شاه تمام مکاتب نگارگری ایرانی است چون نام این مکتب به نام هنرمند بزرگی به نام کمال‌الدین بهزاد مزین شده است. بهزاد روند انقلابی را در نگارگری آغاز کرد و بعد از رضا عباسی توانست نگارگری را وارد دنیای تازه‌ای بکند.

فعالیت کارگاه‌های نگارگری پس از مرگ شاهرخ و بایسنقر میرزا تااندازه‌ای رو به رکود رفت و این رکود تا هنگام به قدرت رسیدن سلطان حسین بایقرا ادامه پیدا کرد و هنرمندان بزرگی را پرورش داد، همچون: محمد سیاه‌قلم، روح‌الله میرک و از همه مهم‌تر کمال‌الدین بهزاد.

مکتب تبریز از ترکیب سنت مکتب مغول و مکتب هرات و روش شخصی بهزاد پدید آمد.

بهزاد ضمن ادامه دستاوردهای مکتب هرات اول و ویژگی‌هایی را به آثارش افزود که تا پیش‌ازاین دوران بی‌سابقه است.

او برای اولین بار سعی در نمایش و طراحی دقیق پیکره انسانی کرد، موضوعات روزمره را در آثارش به تصویر کشید.

مکتب اصفهان

miniature-Aradmag-008

از مشخصه‌های نقاشی مکتب اصفهان یا مکتب صفوی لباس و پوشش سر اشخاص است. یکی از نقاشان بزرگ این دوران استاد محمدی، استاد طراحی با قلم بود. از مشخصات آثار او تصویر اشخاص بلندقامت با صورت گرد و کوچک؛ و واقع‌بینی او در ترسیم مناظر زندگی در نواحی روستایی است.

 او ازجمله کسانی است که بر روی نگارگران پس از خود تأثیر بسزایی داشته است. یکی دیگر از نقاشان دوره صفوی را رضا عباسی می‌نامند. او از پیشروان مکتب اصفهان است. در همین دوران چند نگارگر دیگر با اسامی شبیه نام رضا عباسی می‌زیسته‌اند. توجه رضا عباسی به خود انسان بیشتر از فضای اطراف اوست. این نکته حتی در تأکید پرداخت او در شکل انسان نسبت به زمینه‌های ساده‌ای که در آثارش استفاده کرد، کاملاً روشن است. اولین نمونه‌های تک پیکره (فیگور) را پدید آورد و همچنین نخستین رقعه‌ها را در نگارگری نقش زد.

مکتب قاجار

miniature-Aradmag-009

مکتب نقاشی قاجار در دوره زند شروع شد و تا دوره قاجار و کمی پس‌ازآن امتداد یافت. این شیوه به‌عنوان سبکی منسجم و مکتبی متشکل در نقاشی ایران از جایگاه ویژه‌ای برخوردار است که همه ویژگی‌های موضوعی و کاربردی یک مکتب نقاشی را دارد. این شیوه بیشتر از تلفیق ویژگی‌های هنر نقاشی سنتی ایرانی با عناصر و شیوه‌های از نقاشی اروپایی شکل گرفت. هرچند آثاری نزدیک به این شیوه از دوره صفوی در ایران تا حدی مرسوم بود و «فرنگی سازی» نامیده می‌شد اما ابتدا در دوره زند و در ادامه آن در دوره قاجار شکل مشخص خود را یافت. گونه‌ای از نقاشی عامیانه با عنوان نگارگری قهوه‌خانه‌ای پدید آمد.

نگارگری ایرانی پس از دوره زند و قاجار رو به رکورد رفت و در این دوره شاهد رشد مکاتب شکوفا نبودیم. پس از گذشت این دوره هنرمندان به سبک‌های نو رو آوردند و عده‌ای از هنرمندان هم شیوه‌های سنتی را پیروی کردند.

برخی از هنرمندان ازجمله بهمن محصص در دوره پهلوی به سمت هنر مدرن و آوانگارد رفتند و برخی هنرمندان هم به سراغ سبک‌های سنتی نظیر سقاخانه یا قهوه‌خانه‌ای.

بدون شک هنر نگارگری ایرانی، از معدود روش‌های نقاشی است که فلسفه‌ای را در پشت خود دارد و باید درراه شناخت آن تلاش بیشتری شود.

فاطمه محمدی
فوق لیسانس گرافیک و عاشق دنیای شگفت انگیز هنر!هنر همیشه دغدغه اصلی زندگی من بوده،خواندن درباره هنر امروز به یک عادت برای من تبدیل شده،هدف من به اشتراک گذاشتن دریچه ای از تاریخ شگفت انگیز هنر با شماست!