مروری بر زندگینامه سه شاعر بلند آوازه پارسی

سرزمین ایران در طول تاریخ مردان و زنان بزرگی را در دامان خویش پرورده، بزرگانی که هر کدام نقشی اثر گذار در تاریخ، فرهنگ و ادب این سرزمین ایفا کرده‌اند. افرادی که عمر گهر بار خود را صرف اعتلای فرهنگ ایران کردند و آوازه روح بلندشان نه تنها ایران بلکه جهان را درنوردیده و آثار فاخرشان جهانی را مجذوب خویش ساخته است.  با ما در آراد مگ همراه باشید تا با سه شاعر برجسته ایرانی آشنا شویم.

شیخ اجل؛ سعدی شیرازی

زندگی این شاعر بزرگ پارسی سرشار از ابهاماتی است که از زمان تولد تا تاریخ درگذشت وی را دربر می‌گیرد. در منابع گوناگونی تاریخ تولد سعدی از قرن ۵۷۰ تا ۶۱۵ ه.ق ذکر شده است.

برخی از مورخین نام او را مشرف‌الدین و برخی شرف‌الدین قید کرده‌اند و تخلص او را برگرفته از سعد بن ابوبکر، سعد بن زنگی و برخی دیگر از قبیله بنی سعد دانسته‌اند.

سعدی در خانواده‌ای اهل علم و دانش و فضیلت در شهر زیبای شیراز دیده به جهان گشود. وی در دوران طفولیت از داشتن پدر محروم شد و چون دیگر کودکان به تحصیل علم و دانش پرداخت. او پس از گذراندن تحصیلات پایه و مقدماتی برای کسب دانش بیشتر به مدرسه نظامیه بغداد که در آن روزگار یکی از مهمترین مراکز علم و دانش زمان محسوب می‌شد رفت و در محضر بزرگانی چون سهروردی تلمذ نمود. او اهل سفر بود و سفرهای بسیاری به حجاز، شام، سوریه و مکه داشت و علاوه بر سخنرانی، کوله بار تجربه خویش را پربار می نمود.

وی در عهد سلطنت «اتابک ابوبکر بن سعد» به شیراز بازگشت و اندوخته سفر خویش را در دو کتاب «گلستان» و «بوستان» به جهان عرضه داشت.

بار دیگر سعدی بعد از فروپاشی حکومت زمان خود به بغداد و حجاز رفت و این بار پس از بازگشت به گفته مورخین به خلوت پناه برد و کنج تنهایی را برگزید.

تاثیر این شاعر نامدار ورای مرزهای ایران

سعدی شاعری جهاندیده بود که به سرزمین‌های دور و غریب سفر می‌کرد و کوله باری از دانش و تجربه در حکایات و پند و اندرزهای وی نهفته است. آثار او گنجینه ای از افکار و ادراکات عرفانی، تربیتی و اجتماعی است. در خارج از مرزهای ایران نیز سعدی بیش از دیگر سخنوران ایرانی، اندیشمندان را به تحسین و شگفتی واداشته و تاثیر مستقیمی بر زندگی برخی از شخصیتهای جهان گذارده است. از آن جمله می‌توان به «سعدی کارنو» رئیس جمهور سال ۱۸۸۷ فرانسه اشاره کرد.

دکتر جواد حریری ارتباط خاندان کارنو با سعدی را اینگونه بیان می‌کند: « لازار کارنو به سعدی عشق می‌ورزید و تحت تاثیر آنچه در گلستان در سیرت پادشاهان و اخلاق درویشان خوانده بود افکاری آزادی خواهانه داشت. وی در انقلاب فرانسه نقش مهمی داشته و پس از انقلاب نیز مسولیتهای خطیری بر عهده گرفت. تا آنجا که وی را «کارنوی کبیر» و «طراح پیروز» نامیدند. وی آنگاه که ناپلئون به قدرت رسید و مانند پیشروان خود راه استبداد و خودکامگی را در پیش گرفت با او نیز سر ناسازگاری گذاشت و کنج عزلت گزید.

لازار کارنو، به یاد شاعر شیراز فرزند مهتر خود را که در گیرودار حوادث بعد از انقلاب به دنیا آمده بود سعدی نامید. وی مدت کوتاهی بیشتر نزیست و در کودکی درگذشت. کارنو فرزند دوم خود را نیز سعدی نامید که او هم در جوانی در اثر ابتلا به بیماری وبا درگذشت. «هیپولیت کارنو» برادر کوچکتر او که وی را بسیار دوست داشت و از مرگ او سخت متاثر شده بود، به پیروی از پدر و به یاد برادر، نخستین فرزند خود را سعدی نامید و این سعدی همان کسی است که در سال ۱۸۸۷ به ریاست جمهوری فرانسه برگزیده شد. وی در مدتی که این مسولیت را به عهده داشت، اقتصاد آشفته فرانسه را سرو سامان بخشید و هم اکنون خیابانهای متعددی در شهرهای بزرگ فرانسه به نام «سعدی کارنو» نامیده می‌شود. او نیز فرزند بزرگ خود را سعدی نامید و این «سعدی کارنو» چهارم با درجه افسری به ارتش فرانسه پیوست.

این سرگذشت نشاندهنده تاثیر اندیشه‌های شیخ اجل بوده که سیاستمداران بزرگ دنیا در آنسوی مرزهای ایران را نیز تحت تاثیر خود قرار داده است.

آثار این شاعر بزرگ و ویژگیهای آن

سهل و ممتنع بودن آثار وی، ایجاز کلام، استفاده از اوزان عروضی، ظرافت طبع و بهره گیری از طنز از ویژگیهای آثار استاد سخن است. بوستان، گلستان، قصاید عربی و فارسی، ملمعات و مثلثات و ترجیعات، غزلیات، نصیحه الملوک، صاحبیه و خبیثات بخشی از آثار ارزشمند اوست.

آرامگاه 

این شاعر بلند آوازه با اندکی اختلاف در نظر مورخین در سال ۶۹۰-۶۹۵ ه.ق چشم از جهان فروبست و امروزه آرامگاه وی در شیراز مامن عاشقان ادب و فرهنگ این سرزمین است. آرامگاه سعدی که گفته می‌شود در گذشته خانقاه وی بوده امروزه در کنار باغ دلگشا در دامنه کوه در شمال شیراز واقع شده است. زیربنای اصلی آرامگاه حدود ۲۵۷ متر مربع بوده و ساختمان اصلی شامل دو ایوان عمود بر هم می‌باشد که قبر شیخ در زاویه این دو ایوان قرار گرفته است. بنا از سنگها و کاشیهای مختلف ساخته شده و سنگ قبر در وسط عمارتی هشت ضلعی قرار دارد. کتیبه‌هایی از گلستان و بوستان به خط ابراهیم بوذری، آذین بخش این فضای عرفانی است.

بسیار ســفر باید تا پخته شود خــامی

صوفی نشـــود صافی تا درنکشد جامی

گــر پیر مناجاتست ور رند خـراباتی

هر کس قلمی رفته ‌ست بر وی به سرانجامی

(سعدی)

فردوسی شاعر پارسی گوی

حکیم ابوالقاسم فردوسی بزرگترین سراینده پارسی گوی ایرانی است که در سال ۳۲۹ هجری قمری در طبران توس چشم به جهان گشود. او دهقان زاده‌ای بود که در خانواده‌ای نسبتا مرفه پرورش یافت وعلاقه به علم و دانش و ادب از ابتدا در وجود او نهادینه شد.

روایات زیادی در مورد داستان زندگی فردوسی موجود است اما یکی از آنها به قرار زیر است: فردوسی در سال ۳۶۷-۳۷۰ ه.ق پس از یافتن دستمایه های اصلی داستانها ی شاهنامه، به نظم درآوردن این شاهکار ادبی را آغاز نمود و بزرگان و علاقه مندان به تاریخ باستان نیز او را در این مسیر یاری کردند. فردوسی بنا به بیت معروف:

                          بسی رنج بردم در این سال سی                    عجم زنده کردم بدین پارسی

                          پی افکندم از نظم کاخی بلند                        که از باد و باران نیابد گزند

در حدود سی سال از بهترین ایام عمرش را صرف این کار کرد و گفته می‌شود که به مرور جوانی و ثروت خود را از دست داد و به فقر و تنگدستی دچار شد به همین خاطر به فکر افتاد که شاهنامه را به نام سلطان محمود غزنوی کند، به این امید که وی قدر این شاهکار سی ساله را بداند و وی از این بحران رهایی یابد.

آرامگاه فردوسی

اما بر خلاف تصورش سلطان محمود با دلایلی نامعلوم قدر این پرمایه ترین اثر تاریخ را ندانست و با بی اعتنایی به فردوسی گفت: «شاهنامه خود هیچ نیست مگر حدیث رستم و اندر سپاه من هزار مرد چون رستم هست» و پس از این پاسخ فردوسی برآشفت و اشعاری در هجو سلطان گفت و غزنین را ترک کرد و مدتی از ترس مجازات دستگاه حاکم در شهرهای مختلفی چون توس و بغداد و طبرستان متواری بود تا اینکه سرانجام در زادگاه خود در شرایطی اندوهناک و ناعادلانه دیده از جهان فرو بست.

گفته می‌شود که پس از گذشت چند سال سلطان محمود غزنوی از این رفتار خود شرمنده شد و بنا به جبران رفتار ناعادلانه اش برای دلجویی از فردوسی ثروت فراوانی برای او از غزنین به توس ارسال نمود، اما بنابر گفته ها روزی که هدیه سلطان به توس آمد جنازه این شاعر پرآوازه از شهر بیرون رفت. فردوسی تنها پسر خود را در جوانی از دست داده بود  و تنها دختر به جای مانده از او نیز این هدیه را نپذیرفت.

شاهنامه و ویژگیهای آن

شاهنامه را می‌توان نماد وطن پرستی ملی دانست و آن را حافظ فرهنگ اصیل و کهن ایرانی قلمداد کرد. محتوای این اثر پربار به تاریخ ایران از آغاز حکومت پادشاهان پیشدادی و کیانی تا پایان حکومت ساسانیان به دست اعراب می‌پردازد. محققین این شاهکار را به سه بخش اساطیری، پهلوانی و تاریخی تقسیم بندی کرده اند.

ایران در جهان - حفاظت از زبان فارسی - شاهنامه فردوسی - حفظ زبان فارسی - ادبیات فارسی - شاعران ایرانی

تصویر سازی و تخیل در اشعار، استفاده از اوزان عروضی متناسب، اغراقهای حسی و تشبیهات استادانه و بهره گیری از صنایع لفظی بخشی از ویژگیهای این اثر جاودانی است.

آرامگاه شاعر

وی در سال ۴۱۱ یا ۴۱۶ هجری قمری از دنیا رفت و امروزه باغی مصفا در شهر توس امانت‌دار پیکر این شاعر پرآوازه است. آرامگاه فردوسی طی سالها با فراز و نشیبهای زیادی همراه بود و بارها مورد تخریب و باز طراحی مجدد قرار گرفت. در حال حاضر بنای فعلی در داخل باغی در حدود ۶ هکتار مساحت قرار گرفته است.

هیات کلی بنا با طرح تکمیلی هوشنگ سیحون، تداعی کننده آرامگاه کوروش کبیر در پاسارگاد است. جنس بنا از بتون و سنگ و کاشی بوده و اشعار فردوسی بر دیواره آن حک شده است.

بیــــا تا جهــــان را به بــد نسپریم                   به کوشش همه دست نیکی بریم

نبــاشد همی نیک و بـــد، پــــایدار                   همـــــان به که نیکی بود یادگار

خیام نیشابوری

خیام، شاعر، ریاضی‌دان و منجم پرآوازه ایرانی از فلاسفه بزرگ قرن پنجم و ششم هجری قمری است. نام کامل او غیاث الدین ابوالفتح عمربن خیام نیشابوری است. پیشه پدرش خیمه دوزی بود و به همین علت به او خیام می گفتند.

از کودکی دارای هوشی سرشار و حافظه ای قوی بود. در عهد جوانی، خود به فراگیری علوم مختلف روی آورد و در فلسفه و ریاضی و نجوم به درجات بالایی نائل گشت. دوران زندگی او مقارن با حکومت ملکشاه سلجوقی و آلب ارسلان بود. وی بنا به درخواست سلطان ملکشاه دست به اصلاح تقویم یزدگردی زد و گاهشمار جلالی (تقویم هجری شمسی) که امروزه دقیق ترین گاهشمار جهانی محسوب می‌شود از خدمات ارزنده اوست.

شهرت جهانی خیام به رباعیات اوست و این اعتبار مرهون تلاش «ادوارد فیتز جرالد» شاعر و مترجم انگلیسی است که با ترجمه رباعیات خیام در قرن ۱۹ میلادی موجب شناساندن افکار عمیق و فلسفی این فیلسوف بزرگ به جهانیان شد.

آثار خیام و ویژگیهای آن

آثار این شاعر بزرگ به دو زبان فارسی و عربی است و اشعارش را در قالب رباعی و به دور از هر تکلف و تصنع  می سرود و در عین حال پر محتوا و محصول تفکری آگاهانه و اندیشه ای فراتر از زمان خود بود. اشعار خیام حول محور مرگ، ناپایداری دنیا و بی اعتباری روزگار و مغتنم شمردن عمربنا شده است.

در حوزه ریاضی نیز رساله جبر و مقابله او از مشهورترین آثار در این حوزه به شمار می رود. از دیگر آثار او که در حوزه های مختلف علمی است می توان به نوروز نامه (درباره رسوم و اعیاد ایرانیان خصوصا آداب و سنن ایرانیان در عید نوروز)، رساله ای در شرح اصول اقلیدس، رساله ای در صورت و تضاد، رساله‌ای در طبیعیات، رساله‌ای در علم کلیات و بسیاری آثار دیگر اشاره کرد.

آرامگاه شاعر

این شاعر نام آور ایرانی در سال  ۵۱۷ ه ق  چشم از جهان فرو بست. مدفن وی امروزه در باغی زیبا و دیدنی در نیشابور پذیرای گردشگرانی از سراسر دنیاست. آرامگاه فعلی خیام در باغی که مقبره امامزاده محروق از نوادگان امام سجاد در آن قرار داد واقع شده است.

ساختمان بنای یادبود خیام دارای معماری زیبایی بوده و تلفیقی از عناصر سنتی و مدرن را به معرض نمایش گذاشته است. طراح و معمار این بنای یادبود و محوطه اطراف آن مهندس هوشنگ سیحون بوده است. رباعیات خیام به خط تعلیق، توسط مرتضی عبدالرسولی بر کتیبه های بنا نگاشته شده که نمونه منحصر به فردی از کاربرد این خط در کتیبه نگاری محسوب می‌شود.

جامی ست که عقل آفرین میزندش

صد بوسه ز مهر بر جبین میزندش

بین کوزه گر دهر که این جام لطیف

می سازد و باز بر زمین میزندش

(خیام)

مائده معیری
دانش آموخته ایرانشناسی، عاشق سفر و قلم