آیا میان «کریسمس» و «شب یلدا» اشتراکاتی وجود دارد؟

آیا تا به حال به همزمانی شب یلدا و تولد عیسی مسیح دقت کرده‌اید؟ چرا یکی از کهن ترین جشن‌های ایران باستان با کریسمس همزمان است؟ چه شباهتهایی بین این دو آیین زیبا وجود دارد؟ با ما همراه باشید تا با اشتراکات شب چله و جشن کریسمس آشنا شویم.

شب چله یا شب یلدا یکی از اصلی ترین و کهن ترین جشن‌ها در میان ایرانیان است. این جشن ریشه در تولد ایزد مهر دارد. ایرانیان بلندترین شب سال را شب تولد  مهر (خورشید) دانسته و معتقد بودند شب هر چقدر هم بلند و تاریک باشد سرانجام خورشید طلوع خواهد کرد و نور و روشنایی پیروز میدان خواهد شد.

نفوذ آیین مهر پرستی از ایران به اروپا

مهر پرستی آیین راز آمیزی بود که پیش از پیامبری زرتشت، بر پایه پرستش ایزد مهر بنا شد.

حدود یک قرن پیش از تولد مسیح و مصادف با دوره اشکانی در ایران، لژیونهای رومی که با پارتها در ایران می‌جنگیدند آیین مهر پرستی را به اروپا بردند. به تدریج مهر پرستی در میان رومیها جای خود را باز کرد و حتی در دوره‌‌ای به عنوان مذهب رسمی برگزیده شد.

به دنبال رواج مهر پرستی در اروپا مهرابه‌ها بنا شدند. مهرابه‌ها مکانهایی بودند که مهرپرستان در آن به پرستش ایزد مهر می‌پرداختند و تعداد بسیاری از این مهرابه‌ها در کشورهای اروپایی چون ایتالیا، فرانسه، اسپانیا، انگلیس، آلمان، بلژیک، فرانسه و… یافت شد که نشان می‌دهد این آیین تا چه اندازه توانسته بود درسرزمین‌های غربی نفوذ کند.

مهر پرستی در دوره‌ای از تاریخ اروپا خصوصا در میان سربازان رومی به اوج خود رسید و اروپاییان نیز  تولد مهر (میترا) را که مصادف با شب یلدا بود جشن می‌گرفتند.

تولد مسیح

با تولد مسیح و شکل گیری آیین مسیحیت، مهر پرستی رقیبی سرسخت برای مسیحیت به شمار می‌آمد. با گرایش کنستانتین کبیر به آیین مسیحیت او این دین را جایگزین مهرپرستی کرد و پرستش همه کیش‌ها و آیین‌های غیر مسیحی خصوصا مهرپرستی ممنوع اعلام شد.

گرچه غالب دین تغییر کرد، اما اثرات آیین میترائیسم در مسیحیت باقی ماند و شخصیت مسیح تا حدودی  با میترا آمیخته شد و بسیاری از مهرابه ها و معابد میترائیسم به نفع کلیساها مصادره شد. با نفوذ مسیحیت تا مدتها طرفداران میترا در سردابه ها به صورت مخفیانه مراسم خود را برگزار می‌کردند.

شباهت‌های آیین میترا و مسیح

میترا در بلندترین شب سال متولد می‌شود و تولد عیسی(ع) نیز که  نماد نور و روشنایی است در ۲۵ دسامبر و در زمان انقلاب زمستانی است.

مسیح و مهر هیچکدام ازدواج نکردند.

 غسل تعمید و مراسم تطهیر در هر دو دین مشترک است.

نقش نور و جایگاه شمع و روشنایی در کلیساها نشان دهنده تاثیر مستقیم آیین مهر بر مسیحیت است.

 دوازده فلک یاور میترا در غالب حواریون دوازده گانه عیسی مسیح دیده شدند.

در ایران باستان به یکشنبه روز مهرشید گفته می‌شد و این روز مخصوص مهرپرستان بود. در آیین مسیحیت نیز یکشنبه (Sunday) نامگذاری شده که به معنای روز خورشید است و روز ویژه عبادت برای مسیحیان است.

معتقدان به آیین مهر پرستی بر این باورند که مهر در روز رستاخیز ظهور کرده و اعمال انسان را داوری می‌کند و مسیحیان نیز در مورد عیسی مسیح بر این باورند که در آخرالزمان ظهور خواهد کرد.

اعتقاد به جاودانگی روح و رستاخیز در هر دو دین مشترک است.

هاله دور سر نمادی است که از میترا به مسیح انتقال یافت.

در برج حمل، مهر، بره‌ای را در آغوش گرفته که در تصاویر به جای مانده از مسیح نیز بره‌ای در آغوش او دیده می‌شود.

شام آخر در هر دو دین مشترک است.

چلیپا

یکی از نشانه‌های میترائیسم شکل چلیپا است. چلیپا به صورت صلیبی است که در دایره ای رسم می‌شد. این شکل از صلیب، سمبل خورشید بوده و به آن گردونه مهر گفته می‌شد. بعدها این نشانه در آیین مسیحیت نماد رنج و مقاومت مسیح شد و به شکل صلیب امروزی درآمد.

در مهرابه‌های به جای مانده از امپراتوری روم، میترا با لباسی به رنگ سرخ نشان داده شده است. در دین مسیحیت نیز در مراسمی بزرگ، چون اعطای تاج به کاردینالها، پاپ و سایر کاردینالها لباسی سرخ رنگ می‌پوشند و این رنگ در لباس بابا نوئل نیز دیده می‌شود.

کلاهی که مقامات ارشد مسیحی بر سر دارند نیز ریشه در فرهنگ پارسی دارد.

واژه میترا پولیت به معنای درجه برتر در کلیساهای کاتولیک است.

در آیین میترائیسم بالاترین مقام «مقام پدر، پیر یا مرشد» است که این رتبه نیز در آیین مسیحیت به شکل پاپ در آمده است.

شباهتهای کریسمس با شب چله

سورتمه‌ای که بابا نوئل بر آن سوار است همان گردونه مهر است.

 شال اندازی یکی از سنتهای کهن در شب چله است که خوراکی و هدیه‌ای را به روسری و یا شالی بسته و از دودکش خانه به داخل می‌فرستاندند. بیرون آمدن بابا نوئل از دودکش و آوردن هدیه نیز ریشه در این باور دارد.

درخت کاج در کریسمس، تغییر شکل یافته درخت سرو ایرانیان است.

خوردن شام مخصوص و تنقلات ویژه، هدیه جوراب، سوزاندن کنده و بسیاری موارد دیگر در هر دو آیین مشترک است.

به عبارتی دیگر  آیین مسیحیت را می‌توان تداوم ایین مهرپرستی و جشن کریسمس را تداوم سنتهای زیبای شب چله دانست.

شب چله یا یلدا؟

ایرانیان دی و بهمن را به دو چله تقسیم کرده بودند؛ چله بزرگ و چله کوچک.

چله بزرگ از اول دی آغاز و تا دهم بهمن خاتمه پیدا می‌کند و چله کوچک از دهم بهمن (جشن سده) تا آخر بهمن است. که بیست روز بوده و به همین علت به چله کوچک معروف است.

در فرهنگ ما چله با تولد پیوند دارد. چله زن باردار، چله نوزاد، چله صوفیان که رمز تولدی دوباره است، و حتی شراب نیز در روز چهلم می رسد و به اصطلاح متولد می‌شود.

اما شب یلدا واژه‌ای سریانی است و معنای آن زایش و تولد است. ابوریحان بیرونی این شب را شب زایش خورشید نامیده است.  تطبیق این واژه با میلاد مسیح باعث شده تا شب چله، شب یلدا نامیده شود. اینکه دقیقا از چه زمانی این واژه برای این شب به کار رفت به درستی مشخص نیست.

آداب و رسوم شب یلدا

گرچه قرنهاست که از برپایی این آیین کهن می‌گذرد اما به گونه‌ای این سنت دلنشین در میان ایرانیان رخنه کرده که  هر ساله با کمترین تغییرات و با شوق و حرارت و به زیبایی هر چه تمامتر در تمام نقاط ایران برگزار می‌شود.

 ایرانیان در گذشته شب یلدا را تا دمیدن نخستین پرتو خورشید بیدار می‌نشستند تا اولین نشانه‌های زاده شدن مهر را ببینند. عده‌ای نیز در این لحظه به نیایش می‌پرداختند و پیروزی نور بر اهریمن را طلب می‌کردند.

روز بعد از شب یلدا «خور روز» بود که این روز را تعطیلات عمومی اعلام کرده و همه در خانه استراحت می‌کردند.

در این شب اقوام و دوستان دور آتش یا کرسی جمع شده و تا  نیمه شب بیدار می‌مانند و بزرگان و پیران جمع برای همه قصه می‌گویند. قصه های شاهنامه از اصلی ترین داستانهای این شب بلند است.

در این شب زیبا فال حافظ جایگاه ویژه‌ای دارد. افراد حاضر در جمع یکی یکی نیت کرده و بزرگ مجلس با واگویه‌ای لای دیوان را باز کرده و غزلی از حافظ را می‌خواند و صاحب فال با دریافت معنی و مفهوم شعر پاسخ فال خود را دریافت می‌کند.

سفره یلدایی

یکی از زیباترین بخش‌های شب یلدا، سفره رنگارنگ آن است که با خوراکی‌های خوش آب و رنگ تزئین شده است. آجیل، میوه و سایر تنقلات که نسبت به فرهنگ هر منطقه متفاوت است این سفره را زینت می‌دهد.

ایرانیان باستان در سر سفره آجیل لَرَک قرار می‌دادند و این آجیل از اصلی ترین تنقلات سفره شب یلدا بود. شاخه برسم، عطردان، بخوردان و آتشدان نیز از دیگر اجزاء تشکیل دهنده سفره بود.

امروزه نیز آجیل و تنقلات بسیاری بر سر این سفره قرار می‌دهند. میوه‌های تازه و خشک خصوصا میوه ‌هایی به رنگ سرخ و نارنجی چون انار، هندوانه، مرکبات و خرمالو نقش تعیین کننده‌ای در زیبا کردن سفره یلدا دارند. در کنار آنها، میوه‌های خشک  و برگه نیز بر سر سفره می‌گذارند.

اکثر میوه‌های شب یلدا پر دانه‌اند که نشانه‌ای از نیروی باروری و برکت آوری است. انار و هندوانه نیز از میوه‌هایی هستند که  گردی و سرخی خورشید را تداعی می‌کنند.

این شب در هر نقطه از ایران با رسم و رسوماتی همراه است و باورهایی در میان ساکنین هر استان وجود دارد که تنها به ذکر تعدادی از آنها می‌پردازیم.

استان فارس

در استان فارس چون سال نو، سفره زیبایی پهن می‌شود و تنقلات مخصوص این شب بر روی آن قرار می‌گیرد. یکی از تنقلات اصلی در این استان، خرما و رنگینک است که برای جلوگیری از سردی میوه‌ها از آنها استفاده می‌شود.

استان قزوین

در این شب همه در خانه بزرگترها جمع می‌شوند. شام مخصوص شب یلدا در میان اهالی قزوین سبزی پلو با ماهی دودی است.

مادر بزرگهای قزوینی معتقدند اگر در این شب باران ببارد یعنی ننه سرما گریه کرده است. اگر برف ببارد یعنی پنبه‌های لحافش بیرون ریخته و اگر تگرگ ببارد یعنی گردنبند مرواریدش پاره شده است.

شب یلدا در خراسان

یکی از رسوم زیبای شب چله در خراسان این بود که افراد هنگام رفتن به میهمانی با خود چراغی می ‌بردند و وقتی تعداد زیادی از این چراغها کنار هم جمع می‌شد به آن چلچراغ می‌گفتند.

از شیرینی های رایج در خراسان در شب چله شیرینی ای به نام «کف» است که از ریشه گیاهی به نام چوبک تهیه می‌شود.

شب یلدا در همدان

از رسوم رایج شب چله در همدان فال سوزن است. به این صورت که همه دور تا دور می‌نشینند و یکی از بانوان مسن  فامیل به ترتیب  شعر می‌خواند و دخترکی به پارچه تازه و اب ندیده نشده سوزن می‌زند. هر محلی که دختر سوزن می‌زند مخصوص یک شعر است و مهمانها به ترتیبی که نشسته اند آن شعر را فال خود دانسته و تعبیر می‌کنند. این سنت زیبا به ثبت ملی رسیده است.

آذربایجان شرقی

اذری‌ها به خوردن هندوانه در این شب بسیار پایبندند و بریدن هندوانه را نشانه بریدن بدیها و بلایا و رسیدن به خیر و برکت می‌دانند. بانوان آذری معتقدند خانه تکانی بین دو چله بدشگون است و نفرین چله را به دنبال دارد.

شب چله در کردستان

نان سنگک و دلمه یکی از غذاهایی است که  مردم کردستان میهمانان خود را با آن پذیرایی می‌کنند.

شب چله در گیلان

ازگیل شور یکی از تنقلات رایج در شب چله در استلان گیلان است که در اصطلاح به آن آو کونوس می‌گویند. در این شب اگر کسی نوعروس داشته باشد خانواده داماد یک سینی با خوراکی‌های شب چله تزئین کرده و به خانه عروس می‌برند. در این سینی علاوه بر تنقلات شب چله، یک ماهی سفید و خام نیز وجود دارد که نشانه زندگی و برکت است. فال پوست هندوانه نیز از رسوم جالبی است که بین جوانان رواج دارد.

گیلانیها معتقدند هر که در این شب هندوانه بخورد سرمای زمستان او را آزار نخواهد داد و در تابستان نیز احساس تشنگی نخواهد کرد.

شب چله در لرستان

مردم لرستان در شب چله  تنقلات متنوعی از شاهدانه، گردو، کنجد و گندم دارند. آنها گندم را در شیره خیسانده و به آن نمک و زدرچوبه می‌زنند و سپس آن را روی ساج برشته کرده و با تنقلاتی پر انرژی چون کشمش، سیاه دانه، بادام، کنجد و گردو تزئین می‌کنند.

شال اندازی نیز از رسوم رایج این شب زیباست. به این شکل که کودکان شال یا چادر را از بام یا دودکش خانه همسایه آویخته و شروع به خواندن آواز می‌کنند. همسایه با شنیدن این آواز کمی آجیل، شیرینی و میوه در پارچه برای بچه ها می‌گذارد.

شب چله در کهگیلویه و بویر احمد

از رسوم این شب تهیه غذاها و آش های محلی مانند آش کارده، شله ماش و شله بادام است و زیباتر از آن بردن ظرفی آش به در خانواده‌های نیازمندان است. در این شب یکی از پیرترین اعضای فامیل برای دیگران داستانی بلند و طولانی را روایت می‌کند که به آن متیل می‌گویند.

شیر برنج و آش محلی دووا نیز از غذاهایی است که در این شب به نیت بارش برف در زمستان تهیه می‌شود.

شب یلدا در یزد

شب یلدا در یزد چون دیگر نقاط ایران است. از غذاهای رایج در این شهر آش شولی  است که غذایی سنتی بوده و از ترکیب نعنا، شوید، برگ چغندر، سرکه و اسفناج تهیه می‌شود. علاوه بر فال حافظ شاهنامه خوانی نیز در این شب میان مردم اصیل یزد بسیار رایج است.

شب چله در مازندران

مردم مازندران به شب یلدا چله شو می‌گویند. سبزی پلو با اردک، ماهی  و یا مرغ  و کوکو سبزی از غذاهای اصلی این شب است.

گندم برشته، تخمه بوداده، هندوانه و کدو، کدو حلوایی مزه دار شده، ازگیل شور، حلوای گردویی ، شیرینی پشت زیک که با کنجد تهیه می‌شود و شیرینی نسیری که با گندم  تهیه می‌شود از تنقلات اصلی این شب است.

از رسوم زیبای شب چله در میان مازنی ‌ها دلجویی از خانوده‌های عزادار است و بازی سنتی  «آغوز کا» یا گردو بازی در میان قدیمی‌ترها هنوز رواج دارد.

شب چله در استان مرکزی

در استان مرکزی آیین شب یلدا در سه شب پشت سر هم برگزار می‌شود. این سه شب به نامهای چله بزرگ، چله وسطی و چله کوچک نامگذاری می‌شد. مردم این استان معتقدند در این شب باید هفت خوراکی بر سر سفره شب چله باشد. این هفت خوراکی عبارتند از انار، هندوانه، خربزه، سیب، به ، انگور و ترشی پیاز و سیر. آنها فوت و فنی در نگهداری از انگور دارند و با این ترفند انگور را تا شب چله تازه و آبدار نگه می‌دارند.

آنها حتی خربزه و هندوانه را لای پشم گوسفندان نگهداری می‌ کنند تا در سرمای هوا محفوظ مانده و تا شب چله سالم بماند.

شب چله در خوزستان

مردم این دیار معتقدند در این شب قارون در لباس مرد هیزم شکن برای خانواده‌ها چوب و هیزم می آورد و این هیزمها صبح تبدیل به طلا شده و برکت و خیر و ثروت را با خود به همراه دارد. آنها شب را تا سحر برای دیدن قارون افسانه‌ای بیدار می‌مانند.

شب چله در چهار محال و بختیاری

مردم این استان در این شب آشی از کشک تهیه ‌می‌کنند و  کدو تنبل بزرگی را به نشانه خورشید چند قاچ کرده و در آش ریخته و دور هم میل می‌کنند. بختیاری ها بر این باورند که مصرف موادی چون شیر، پنیر، ماست، نان جو، کدو و کنجد در این شب موجب برکت و فراوانی نعمت برای آنها شده و باعث می‌شود تا وجود این نعمت‌ها تا سال بعد تداوم داشته باشد.

شب چله در گلستان

مردم گلستان علاوه بر آجیل و میوه ، تنقلاتی گرم چون حلوای مارمه، بریانی، حلوای کنجدی، حلوای گردویی، کاچی و..  دارند. اگر در این روز برف باریده باشد حتما برف دشو ( ترکیب برف با شیره) تهیه کرده و دور هم میل می‌کنند.

شب چله در کرمان

در این شب کرمانی‌ها آشی خوشمزه به نام اوماچو تهیه می‌کنند و کلمپه، کماچ و قوتو از خوراکی‌های سفره آنهاست.

شب یلدا در ایلام

در این شب بانوان ایلامی خوراکی هایی سنتی  با نام برجی ساق، کله کنجی، نان خرمایی، شله کینه، گنمه شیره و کفله ذرت تهیه می‌کنند و غذاهایی از بوقلمون، گوسفند، قورمه سبزی و سبزی پلو با ماهی شام آنها را تشکیل می‌دهد.

«پر قوچ بازی» و «شِل ملی» نیز از بازی‌های رایج این شب بلند در میان جوانان و نوجوانان ایلامی است.

آداب و سنتهای این شب بسیار زیاد است و همه ایرانیان در تمام نقاط دنیا، شب چله را به شادمانی در کنار هم سپری می‌کنند.

شما در شهر و دیار خود چه آداب و رسوم جالبی دارید؟

تجربیات خود را از این شب به یادماندنی با ما به اشتراک بگذارید.

با نگاهی بر :

جعفری، حسینعلی،(۱۳۹۶).تاثیر مهر بر مسیحیت.فصلنامه تحقیقات آموزشی،دوره ۸. شماره ۳۱

رضی، هاشم،(۱۳۷۱).آیین مهر. تهران: انتشارات بهجت

مائده معیری
دانش آموخته ایرانشناسی، عاشق سفر و قلم