سفر به «چناران»؛ شهری با چنارهای تنومند

این بار می‌خواهیم سفری به چناران داشته باشیم. شهری در استان خراسان رضوی که پیشینه سکونت در آن را باید در هزاران سال پیش جستجو کرد. قرار گرفتن این شهر در میان کوههای قد برافراشته بینالود و هزار مسجد و دارا بودن جاذبه‌های طبیعی متنوع،  از موهبت‌هایی است که هر ساله گردشگران بسیاری را برای بهره بردن از تاریخ‌ و طبیعت راهی این خطه از خاک خراسان می‌کند. با ما در آراد مگ همراه باشید تا با تعدادی از جاذبه‌های شاخص این منطقه آشنا شویم و برای تعطیلات خود برنامه ریزی کنیم.

مختصری در مورد چناران

چناران یکی از شهرهای زیبا در استان خراسان رضوی است. فاصله این شهر تا مشهد مقدس حدود ۵۰ کیلومتر بوده و در شمال غربی آن واقع شده است. قرار گرفتن این شهر بین کوههای بینالود و هزار مسجد باعث شده تا طبیعتی زیبا و آب و هوایی خوش داشته باشد و با توجه به فاصله کمی که با شهر مشهد دارد به عنوان یکی از ییلاقات مشهد مورد توجه ساکنین این منطقه قرار بگیرد.

این شهر در حوزه کشف رود قرار دارد و این رود خروشان جریان زندگی را از هزاران سال پیش تا به امروز برای این منطقه به همراه داشته است. کشف دست سازه‌هایی از دوره پارینه سنگی در بستر کشف رود، دلیلی است بر این ادعا. بسیاری از این دست ساخته‌ها در موزه ملی ایران نگهداری می‌شوند.

اما چناران به شکل امروزی با ساخته شدن کارخانه قند چناران در سال ۱۳۳۰ شکل گرفت. در گذشته این منطقه به نام رادکان که یکی از روستاهای توس بود شناخته می‌شد. وجود دو درخت کهنسال چنار در ورودی یکی از محله‌های این شهر باعث شد تا نام این شهر به چناران تغییر یابد. اقوام گوناگونی از فارس، ترک، کرمانج و … در این شهر سکونت دارند.

آبشار و بند اخلمد

روستای اخلمد یکی از روستاهای تاریخی و زیبای چناران است. این روستا یکی از زیباترین آبشارهای استان خراسان را در دامن خود جای داده است. ابشارهای اخلمد چند آبشار بلند و زیبا هستند که در درون دره‌ای مصفا واقع شده‌اند. ۴ آبشار آن دائمی و چندین آبشار آن فصلی است.

این آبشارهای زیبا در فصل بهار به دلیل آب شدن برفها و وفور باران بسیار جذاب و دیدنی تر از سایر فصل‌ها هستند. دره اخلمد علاوه بر این آبشارهای باشکوه از پوشش گیاهی بسیار متنوعی نیز برخوردار است.

اما در کنار طبیعت مثال زدنی این منطقه بندی تاریخی نیز وجود دارد که به بند اخلمد مشهور است. این بند در قرن نهم و در دوره با یسنقر میرزای تیموری ساخته شد. او حاکم توس و نوه شاهرخ تیموری بود.

دره‌ای با راههای وهمناک و تاریک نیز در این منطقه وجود دارد که بومیان به آن دره اجنه می‌گویند. محل عبور این دره بسیار تو درتو بوده و یکی از مسیرهای فرعی دره اخلمد است.

روستای اخلمد چناران علاوه بر این آبشارها و طبیعت زیبا قسمتهای دیدنی دیگری چون غار، چشمه و دیواره‌های آهکی بلندی نیز دارد.

دیواره‌های آهکی کوههای اخلمد این منطقه را به یکی از پایگاهها اصلی سنگ نوردان و صخره نوردان تبدیل کرده است. دیواره الله اکبر، دیواره عقاب و دیواره سفید از معروفترین دیواره‌های این دره است.

نکات لازم

اگر قصد دیدن این آبشارها را داشتید حتما یک کوله پشتی بردارید و در آن اب و غذای سبک قرار دهید. کفش مناسب به پا کرده  و برای دیدن زیبایی های این منطقه  خود را حداقل برای یک ساعت و نیم  پیاده روی در مسیر رودخانه آماده کنید. اگر سنگ نورد و یا صخره نورد نیستید مراقب باشید تا حفره‌های روی دیواره‌ها شما را برای بالا رفتن وسوسه نکند، این کار نیازمند مهارت بالا در سنگ نوردی و تجهیزات لازم است.

چشمه سبز گلمکان

میان جاذبه‌های طبیعی چناران چشمه‌ بسیار زیبایی وجود دارد که به چشمه سبز یا چشمه سوز شهرت دارد و در فاصله ۲۰ کیلومتری جنوب روستای گلمکان واقع شده است. این چشمه در بخش گلبهار قرار دارد و وسعت آن در حدود ۱۵ هکتار است.

 چشمه سبز در ارتفاعات بینالود واقع شده و ارتفاع آن از سطح دریا حدود ۲۵۰۰ متر است.

بومیان علاوه بر چشمه سبز به این چشمه، چشمه سو و چشمه سوز نیز می‌گویند و عده‌ای معتقدند که چشمه سو همان چشمه‌ای است که فردوسی شاعر بلند آوازه توس از آن در شاهنامه یاد کرده است.

در این دریاچه زیبای سبز رنگ، ماهیان بسیاری زیست می‌کنند و طبیعت اطراف آن فرصت مناسبی برای رویش گیاهان مختلفی چون زیره، بابونه، کاسنی، خارشتر و بادام کوهی فراهم کرده است.

جانوران بسیاری نیز چون کبک، آهو، بزکوهی، گراز و انواع پرندگان چون عقاب نیز این منطقه زیبا را به عنوان زیستگاه خود برگزیدند.

تخته چهار باغ، کوه کشو، قله شیرباد و قله بینالود از کوههای مهم اطراف این دریاچه سبز و زیبا هستند.

نکات لازم

مسیر دسترسی به این دریاچه کمی ناهموار است. حتما با وسیله نقلیه مطمئنی به این مکان سفر کنید. امکاناتی در اطراف دریاچه وجود ندارد، پس حتما با خود لوازم مورد نیاز خوراکی و رفاهی به همراه داشته باشید. اگر قصد قایقرانی و ماهیگیری دارید از قبل مجوز لازم برای این فعالیت‌ها را تهیه کنید.

چشمه گیلاس چناران

یکی دیگر از دیدنی‌های طبیعی شهرستان چناران چشمه‌ای بسیار پر آب به نام چشمه گیلاس است. این چشمه در روستایی به همین نام قرار دارد.

میزان آبدهی چشمه گیلاس حدود ۲۳۰ لیتر بر ثانیه بوده و عمق آن در حدود ۴ الی ۵ متر برآورد شده است و در شمار چشمه‌های آهکی قرار دارد.

در دوره تیموریان، امیر علی شیر نوایی سعی کرد تا آب این چشمه را روانه شهر مشهد کند و این کار او در دوره شاه عباس صفوی تکمیل شد. در دوره صفویان، مسیر آب به سمت حرم امام رضا هموار شد و اب از میان صحن حرم امام هشتم شیعیان (ع) عبور می‌کرد. گرچه این آب دیگر در این شهر و از میان حرم مطهر امام رضا (ع) جاری نیست اما  زمزمه عبور آن هنوز در خاطر تاریخی شهر توس و مشهد برجای مانده است.

ویژگی جغرافیایی مناسبی که چشمه در آن قرار گرفته باعث شده تا این چشمه همواره جوشان و پر آب باشد. روستای چشمه گیلاس طبیعت زیبایی دارد و از آب و هوای بسیار مطبوع و خنکی در تابستان برخوردار است.

پل چشمه گیلاس

در این روستا پلی تاریخی نیز وجود دارد که  تاریخ ساخت آن به دوره تیموریان بازمی‌گردد. این پل حدود ۲۸ متر طول و ۵ متر عرض داشته و ارتفاع ان از کف رودخانه حدود ۸ الی ده متر است.

این پل زیبا که چون کمربندی دو سوی رودخانه را به هم متصل کرده سه چشمه طاق جناغی دارد و  از آجر، سنگ و ساروج ساخته شده است.

احداث چند پله بتی در محل عبور آب از زیر پل باعث شده تا جریان آب به صورت آبشاری کوچک درآمده و منظره زیبایی خلق شود.

فاصله این روستا تا شهر چناران حدود ۲۵ کیلومتر است و از طریق جاده مشهد به قوچان می‌توان به آن دسترسی پیدا کرد.

دره آبقد

در میان طبیعت دوستان و صخره نوردان، دره آبقد جایگاه خوبی برای خود دست و پا کرده است. این دره در نزدیکی روستای آبقد قرار دارد و رودخانه چناران از میان آن جاری است و آب به صورت آبشارهای کوتاه و بلند در فواصل مختلفی از دره جاری است. طبیعت زیبا، مطلوب بودن آب و هوا و دیوارهای بلند آن باعث شده تا هر ساله خصوصا در فصل بهار و تابستان دره نوردان بسیاری برای پیمایش این دره راهی چناران شوند.

در طول مسیر دره آبقد، دو دره فرعی وجود دارد که مسیر آنها پر از درختچه و علفزار است. بلندترین آبشار این دره حدود هشت متر ارتفاع دارد و انتهای دره نیز به دو روستا با ارتفاعی حدود ۲۷۰۰ متر منتهی می‌شود.

نکات لازم

برای  پیمایش این دره، لباس مناسب به تن و کفش مخصوص به پا داشته باشید. مایحتاج مناسب یک دره نوردی را در کوله پشتی خود قرار دهید. مسیر رفت و برگشت این دره حدود ۱۰ کیلومتر است و اگر قصد رفتن تا انتها و بازگشت از آن را دارید باید حدود ۵ ساعت پیاده روی برای خود در نظر بگیرید. اگر برای اولین بار قصد پیمایش این دره را دارید ترجیحا با گروه‌های  آشنا به مسیر همراه شوید.

از طریق مسیر روستای فریزی می‌توان به این دره دسترسی پیدا کرد.

آرامگاه گهواره گر چناران

در میان آثار شهرستان چناران در روستایی در غرب گلمکان، بنایی با گنبدی مرتفع بر  فراز تپه‌ای جای گرفته که از دور خودنمایی می‌کند.  این بنا مشهور به آرامگاه عبدالرحمن گهواره گر است.

عبدالرحمان گهواره گر از عارفان مشهور قرن هشتم هجری بود و بنای زیبایی که بر مزار وی ساخته شده متعلق به دوره تیموریان است.

بنا با آجرهای تراش خورده با ظرافت بسیار ساخته شده و گنبدی شلجمی شکل بر بلندای آن به چشم می‌خورد. محیط گنبد نه متر است و ساقه آن نسبت به گنبدها ی هم دوره خود بلندتر است. چهار ایوان، در چهار سوی بنا به کار رفته است.  مقبره عبدالرحمان گهواره گر درست در میان آرامگاه و در زیر گنبد قرار گرفته است.

این بنا در نزدیکی روستایی به نام نوزاد واقع شده و از طریق جاده قوچان به روستای دولت آباد قابل دسترسی است.

برج رادکان

برج رادکان یکی دیگر از جاذبه‌های تاریخی ارزنده در شهرستان چناران است. در گذشته محاسبات نجومی مرتبط با فصل، سال و عید نوروز از طریق این برج انجام می‌شد.

ارتفاع این سازه کهن تاریخی ۳۵ متر، قطر داخلی آن ۱۴ متر و قطر خارجی آن برابر با ۲۰ متر است. تا ارتفاع ۲/۵ متری از نمای بیرونی بنا به صورت ۱۲ ضلعی بوده و از انجا تا زیر گنبد به صورت ۳۶ ترک نیم ستونی است. انتخاب درها و دریچه‌ها در این برج طبق محاسبات دقیق صورت گرفته و درهای برج در راستای طلوع یلدایی (آغاز زمستان) و غروب (آغاز زمستان) بر روی بدنه برج ساخته شدند.

این بنا که احتمالا متعلق به قرن هفتم هجری است  گنبد مخروطی شکل بسیار زیبایی دارد. برخی منابع آن را آرامگاه یکی از حکام مغول و محققی دیگر ان را آرامگاه یک زن معرفی می‌کند.

منبع دیگری نیز این جاذبه را از آثار دیلمی‎‌ها می‌داند. این سازه بلند بالا، همتای دیگری نیز دارد که در استان گلستان و در گرگان واقع شده است.

علاوه بر آرامگاه و کاربری نجومی این میل به عنوان راهنما نیز کاربری داشته است. ساخت این سازه بلند زیبا را به خواجه نصیرالدین طوسی از ریاضی دانان، ستاره شناسان و دانشمندان بزرگ ایرانی نسبت می‌دهند.

مسجد جامع رادکان

علاوه بر میل رادکان، این روستا مسجد کهنسالی نیز دارد که از آثار دوره افشاریه است. طبق منابع موجود،  رادکان مورد توجه رضا قلی میرزا، پسر نادر شاه قرار گرفت. او در سال ۱۱۶۲ هجری قمری در این روستا برج و بارویی با خشت و گل ساخت و میانه این بنا را به مسجد اختصاص داد. این مسجد حیاطی مستطیل شکل و شبستان وسیعی دارد که ۱۲ ستون و نیم ستون در ساخت آن به کار رفته است.

بر خلاف معمول، این مسجد و محراب آن ساده و بی پیرایه است و تزئینات چشمگیری در آن دیده نمی‌شود. تنها کتیبه این مسجد نیز متعلق به سال ۱۳۳۲ قمری است که در ان به وقفیات مسجد اشاره شده است.

برج و مسجد رادکان در روستای رادکان در ۳۰ کیلومتری شمال غرب چناران واقع شده‌اند.

روستای فریزی چناران

در میان روستاهای زیبای چناران، روستای فریزی جایگاه ویژه‌ای دارد. این روستا از دو واژه فر به معنای شکوه و زی به معنای زندگی تشکیل شده است.

قرار گرفتن این روستا در جوار کوه سربه فلک کشیده بینالود موقعیت ممتازی به ان بخشیده است.

ازویژگی‌های این روستا، علاوه بر طبیعت بکر و زیبا، دست نخورده بودن و حفظ بافت تاریخی آن است. فریزی مانند روستای ماسوله و کنگ، پلکانی است و بافت کهن و زیبایی دارد.

این روستا رودخانه‌ای پر آب و باغ‌ها و بوستانهای خرم و زیبایی دارد و یکی از اصلی ترین مسیرهای دسترسی به قله بینالود است. کوهنوردان بسیاری از این مسیر به ارتفاعات بینالود صعود می‌کنند. در نزدیکی این روستا سدی احداث شده که اب آشامیدنی شهرستان چناران از طریق آن تامین می‌شود.

کشاورزی، دامداری و زنبورداری از مشاغل اصلی ساکنین این روستا بوده و گردو و عسل آن از مرغوبیت بالایی برخوردار است.

از جاذبه‌های مذهبی این روستا نیز می‌توان به آستان مقدس امامزاده عبیدالله اشاره کرد که  نسب ایشان به امام زین العابدین (ع) می‌رسد.

فریزی در سرسبزترین بخش های دره بینالود جا خوش کرده و مسیر دسترسی به آن بسیار زیبا و آسفالته است. فاصله چناران تا روستای ییلاقی فریزی حدود ۳۳ کیلومتر است.

روستای اسجیل

یکی دیگر از روستای خرم و زیبای شهرستان چناران که در فاصله ۳۰ کیلومتری این شهر واقع شده روستای اِسجیل نام دارد. کوهپایه‌ای بودن روستا و قرار گرفتن آن در دامن دره‌ای سرسبز باعث شده تا این روستا از آب و هوای خوش و چشم اندازهای زیبایی برخوردار باشد.

این منطقه از نظر تاریخی نیز دارای ارزش بالایی بوده و سابقه سکونت در آن را باید در چندین قرن پیش جستجو کرد. برخی از محققین معتقدند که اسجیل تغیر شکل یافته واژه اِسگل است و واژه اسگل نیز به معنای مکانی ساخته شده از خشت و گل است.

قلعه اِسجیل

در این روستا قلعه‌ای وجود دارد که در دوران قاجار ساخته شد. ظاهرا به دلیل نبودن امنیت در دوره قاجار، مردم به این قلعه مهاجرت کردند. این قلعه در مرتفع ترین بخش روستا ساخته شده و در اصطلاح به آن برج قلعه می‌گویند. بنا حصاری بلند دارد و برج‌هایی برای نگهبانی دورتادور آن احداث شده است. در نیمه ‌های دوره قاجار با ایجاد امنیت و آرامش در منطقه، ساکنین برج از آن خارج شده و در حاشیه رودخانه ساکن شدند. این بنا در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده و در شرق روستای اسجیل قرار دارد.

روستای بقمچ

یکی دیگر از روستاهایی که در میان دره‌های مصفای هزار مسجد واقع شده  بقمچ نام دارد.

این روستا نیز بافتی پلکانی داشته و بومیان به آن لقب «ماسوله چناران » داده‌اند.  از آنجایی که اکثر ساکنین این روستا پیشه دامداری و باغداری دارند نام این روستا باغ میش گذاشته شد که بقمچ نیز تغییر شکل یافته باغ میش است. سرسبزی، طراوت و باغهای پر محصول این روستا مدیون رودخانه پرآبی است که از میان روستا جریان دارد.

بقمچ باغهای باصفا ی زیادی دارد و میوه‌های بسیاری چون گردو و سیب و گیلاس در باغهای آن می‌روید، اما اصلی ترین محصول این روستا که باعث شهرت آن نیز شده است تنباکو است. روستای بقمچ در فاصله ۳۶ کیلومتری شمال شرقی چناران واقع شده است.

روستای خرم آباد چناران

یکی دیگر از روستاهای دیدنی شهرستان چناران روستای خرم آباد نام دارد. این روستا همانگونه که از نام آن پیداست روستایی سرسبز و خرم است و جاذبه‌های زیاد و تاریخ بسیار کهنی دارد.

منیجان، شهر منیژه

از آثار تاریخی این روستا بقایای شهر تاریخی منیجان است.

محققین معتقدند منیجان تغییر شکل یافته واژه منیژگان بوده و آن را منسوب به منیژه دختر افراسیاب تورانی می‌دانند. پژوهشگران بر این باورند که در گذشته این قسمت از چناران مرز بین ایران و توران بوده و تورانیان در این منطقه ساکن بودند و داستان عشق بیژن و منیژه در این منطقه روی داده است. به عبارتی دیگر پس از دستگیری بیژن به دست افراسیاب او در این مکان زندانی شد و منیژه برای دیدن او به این مکان می‌آمد. این خرابه‌ها در حال حاضر مابین روستاهای خرم اباد و رضا آباد طاهری و در فاصله ۵ کیلومتری جنوب  غربی چناران واقع شده است.

در این روستا قناتی بسیار کهن وجود دارد که از تاریخ دقیق احداث آن اطلاعی در دست نیست. آب این قنات سرسبزی و طراوت بسیاری برای این منطقه به ارمغان اورده است. تیج نوه نیز نام چشمه پرآبی است که در دره‌ای به همین نام قرار گرفته و آب زلال و پاکی دارد.

از دیگر جاذبه‌های این روستا بقایای دختر قلعه است که در در جنوب روستا بر بلندای کوهی واقع شده است. در جنوب شرقی روستا نیز تعدادی غار وجود دارد که بقایایی از انسان و جانوران درآنها یافت شد. در ابتدای دره‌ای که این غارها قرار دارند نیز چشمه پرآبی جاری است.

از سنت‌های دیرینه و جذاب این روستا برگزاری آیین زیبای تعزیه خوانی در روز عاشوراست که با شور بسیاری برگزار شده و مسافران زیادی از روستاها و شهرهای اطراف برای دیدن این مراسم به این منطقه سفر می‌کنند و با حلیم مخصوصی از آنها پذیرایی می‌شود.

اقامت در چناران

حال که با این شهرستان زیبا و تعداد از جاذبه‌های ان آشنا شدید در صورت سفر به این شهر می‌توانید در اقامتگاه بومگردی ارگ رادکان اقامت کنید. این اقامتگاه در روستای رادکان و در فاصله ۱۳ کیلومتری چناران قرار دارد.

 بنای این اقامتگاه متعلق به حدود ۱۵۰ سال پیش است که در سال ۹۵ با  کمترین تغییرات و حفظ ویژگی‌های سنتی بازسازی شد و  میزبانی از مسافران این خطه را بر عهده گرفت.

این اقامتگاه شامل حیاط اندرونی، بیرونی، شاه نشین، اصطبل، حوضخانه، کبوترخانه، شربت خانه و … بوده و برای انتقال حال و هوای تاریخی به مسافران در برخی از اتاقهای آن امکاناتی چون تلویزیون و حمام سرویس بهداشتی تعبیه نشده و سرویسها در محوطه باغ ساخته شده اند.

فاصله این اقامتگاه تا مشهد مقدس حدود ۷۵ کیلومتر است و علاوه بر نزدیکی به آرامگاه امام هشتم (ع) می‌تواند فرصت مناسبی برای دوری از زندگی شهری و تجربه چشیدن طعم زندگی به سبک سنتی باشد.

مائده معیری
دانش آموخته ایرانشناسی، عاشق سفر و قلم