یلدا ؛شبی که خورشید از نو زاده می‌شود

سفره یلدا

شب یلدا یا شب چله، یکی از جشن‌های کهن ایران و باستان است که قدمت آن به ۷ هزار سال قبل باز می‌گردد.

با آراد مگ همراه می‌شویم تا ما را با پیشینه شب یلدا و آداب و رسوم این جشن کهن در شهرهای مختلف ایران آشنا کند.

تاریخچه شب یلدا

ایرانیان باستان از هر مناسبت و بهانه‌ای برای شاد بودن و جشن استفاده می‌کردند و در گذشته یکی از شادترین مردم جهان به شمار می‌رفتند. جشن‌هایی مانند نوروز، مهرگان، جشن‌های آتش، گاهنبارها، فروردگان، سده، سپندارمذگان، چهارشنبه‌سوری، سیزده‌ به‌در، بهمن‌گان، آذرگان، جشن زایش اشو زردشت، دیگان، یلدا و … جشن‌های ایران باستان بوده‌اند که خود گواه بر شاد بودن ایرانیان است.

واژه یلدا به معنی زایش، زاد روز و تولد است. از آنجایی‌که از روز اول دی‌ماه، روزها طولانی‌تر می‌شود و در واقع تابش نور افزایش می‌یابد، شب آخر پاییز، شب زایش مهر و زایش خورشید است از این رو غروب آفتاب آخرین روز پاییز تا طلوع آفتاب اول دی‌ماه را یلدا نامیدند.

یلدا به فاصله‌ی زمان بین غروب آفتاب از ۳۰ آذر یعنی آخرین روز پاییز تا طلوع آفتاب در اول ماه دی یعنی نخستین روز زمستان گفته می‌شود. خانواده‌های ایرانی در شب یلدا، معمولاً شامی مفصل و همچنین انواع تنقلات و میوه‌‌ها به خصوص  هندوانه را به هر شکل ممکن خریده و دور هم جمع می‌شوند و نوش جان می‌کنند.

شب یلدا و میلاد مسیح

با توجه به نزدیکی میلاد مسیح و شروع سال نو به شب یلدا برخی از باستان‌شناسان بر این باورند که تقویم میلادی ادامه میلاد خورشید بوده است.

شب یلدا از نگاه علم نجوم

از شروع فصل تابستان هر روز خورشید نسبت به جای روز قبل خود کمی نزدیک‌تر به جنوب طلوع می‌کند و در هنگام غروب نیز کمی نزدیک‌تر به جنوب غروب می‌کند؛ این امر سبب می‌شود که خورشید هر روز به سمت جنوب متمایل‌تر شود و طلوع و غروب خورشید زودتر اتفاق بیوفتد. در نتیجه روز کوتاهتر شود. در روز یکم دی، خورشید در زمان طلوع به پایین‌ترین حد جنوبیش، یعنی ۲۳.۵ درجه شرقی می‌رسد. این موقعیت زمین را انقلاب زمستانی می‌نامند. از این روز به بعد، مسیر جابه‌جایی‌های طلوع خورشید، معکوس می‌شود، در نتیجه نقاط طلوع و غروب از سمت جنوب دورتر می‌شوند و به شمال نزدیک‌تر می‌شوند. به همین ترتیب روز‌ها بلندتر و شب‌ها کوتاه‌تر می‌شوند. این رویداد در یکم تیر از نو تکرار می‌شود.

آداب و رسوم شب یلدا

شب یلدا مانند تمامی مناسبت‌ها و جشن‌ها ایرانی، آداب و رسومی دارد که در شهرهای مختلف ایران در برخی مسائل جزئی با هم متفاوت هستند که در ادامه به آن خواهیم پرداخت.

بهره‌گیری از آتش

در گذشته‌های دور در طولانی‌ترین شب سال، همه دور آتش که نماد خورشید است، جمع می‌شدند و بر این باور بودند که آتش نحسی اهریمن را از بین می‌برد و تاریکی را به روشنی تبدیل می‌کند. رفته رفته کرسی‌ها جای آن را گرفت و در حال حاضر در برخی از نقاط کشور همچنان از آن در این شب طولانی بهره می‌برند.

قصه‌گویی در شب یلدا

قصه‌گویی، مثل‌گویی، شعرخوانی و داستان‌خوانی در گذشته یکی از رسومی بود که در شب یلدا برگزار می‌شد و معمولا این کار به عهده مسن‌ترها بود. به این صورت که همگی دور هم جمع می‌شدند و مسن‌ترها به قصه‌گویی و شعرخوانی می‌پرداختند.

فال حافظ در شب یلدا

فال حافظ

یکی از رسوم شب یلدا که در گذشته بوده و تا به امروز نیز ادامه دارد و یکی از مهمترین آداب این شب محسوب می‌شود، حافظ‌خوانی است. در مراسم حافظ‌خوانی همگی دور هم جمع می‌شوند و نیت می‌کنند و معمولا بزرگ مجلس دیوان حافظ را می‌گشاید و غزل را برای همگان می‌خواند، به این مراسم تفال زدن به حافظ نیز می‌گویند. بعد از خواندن غزل آن را تفسیر می‌کنند و هر کس بر اساس نیت خود از آن بهره می‌برد. از آنجا که عمده غزلیات حافظ دارای محتوایی عرفانی، عاشقانه و امیدوارکننده است؛ فال‌ها معمولا روحیه‌بخش و خوب هستند.

سفره یلدا

سفره شب یلدا یکی از بخش‌های اصلی این شب طولانی محسوب می‌شود. در میان این سفره میوه‌های فصل، میوه‌های خشک، آجیل وتنقلات و همچنین شیرینی‌های متنوع قرار دارد. در گذشته در شب چله سفره‌ای به نام میَزد پهن می‌کردند و بر روی آن علاوه بر مواردی که ذکر شد آتشدان، عطردان، بخوردان و بَرسَم (وسیله‌ای برای دعا‌خوانی است که از جنس شاخه گیاهی خاص و یا فلزِ برنج و نقره ساخته می‌شود) نیز به چشم می‌خورد.

هندوانه نماد گرمای تابستان

میوه تابستانی هندوانه، یکی از  میوه‌های شب یلدا است که یادآور گرمای خورشید و تابستان است. قدیمی‌ها بر این باور بودند که با خوردن مقداری هندوانه در شب آخر پاییز بدن می‌تواند خود را از سرما و بیماری زمستان مصون بدارد.

انار نماد شادی و زایش

انار سرخ یکی دیگر از میوه‌های اصلی شب چله و نماد باروری و برکت است. رنگ سرخ این میوه نیز نماد شادی و خورشید است. قدیمی‌ها با توسل به انار و خوردن آن برکت را از دانه‌های زیاد آن می‌گرفتند و نیروی باروری را در خود افزایش می‌دادند.
از آنجایی‌که این میوه خون‌ساز است و باعث تقویت سیستم دفاعی بدن می‌شود و زیبایی و شادابی را به دنبال دارد آن را نماد زایش و شادی می‌دانند. انار از دید مسلمانان هم میوه‌ای مقدس بوده و در قرآن کریم از آن به عنوان میوه‌ای بهشتی نام برده شده است. خوردن این میوه توسط بزرگان دینی توصیه شده است و در بسیاری از ادیان مقدس شمرده شده است.

آجیل شب یلدا

آجیل شب چله را مغزهایی همچون بادام، پسته، فندق و گردو که سرشار از ویتامین و مواد معدنی هستند تشکیل می‌دهند. در کنار این مغزها انجیر، توت خشک، گندم و نخود برشته، شاهدانه، تخم هندوانه و کدو وب اسلوق به چشم می‌خورد. طبع اکثر این تنقلات گرم است و مصرف آن در فصل سرد سال برای بدن بسیار مفید است.

آداب و رسوم شب یلدا در استان‌های مختلف

شب یلدا به طور کلی در همه جای ایران دارای آداب و رسوم یکسانی است اما در برخی جزئیات با هم تفاوت دارند که در ادامه به آن خواهیم پرداخت.

سفره یلدا

شب یلدا در خراسان

شب یلدا در خراسان به شب چله معروف است. از آنجایی‌که در گذشته مردم برای رفتن به مهمانی چراغی را با خود همراه می‌بردند و در شب یلدا تعداد مهمانی‌ها زیاد بود به آن شب چراغ یا چهل چراغ نیز می‌گفتند. در خراسان خوردن لبو، شلغم پخته، پختیک (لبوی خشک شده) شربت و شیرینی به نام گف مرسوم است.

شب یلدا در فارس

حافظ‌خوانی در شب یلدا که از شیراز رواج یافته است جزء جدانشدنی مراسم این شب محسوب می‌شود. شب یلدا در شیراز حال و هوای خاصی دارد و سفره یلدا بسیار رنگین است. برای هر مزاجی بر سر این سفره خوردنی‌هایی یافت می‌شود از مرکبات و هندوانه تا خرما و رنگینک؛ تا هر کس بر اساس مزاج خود از آن‌ها بهره ببرد. یکی دیگر از مراسمی در این شب اجرا می‌شود فال کلوک نام دارد. به این صورت که هر کس شعر یا نشانه‌ای را درون کلوک (کوزه‌ای بزرگ با دهانه گشاد) می‌اندازد و سپس دختر بچه مجلس یک نشانه را از درون آن به عنوان فال بیرون می‌آورد.

اصفهان

شب یلدا در اصفهان آیین و رسوم مخصوص به خود را دارد. اصفهانی‌ها ۲ شب را به عنوان شب چله برپا می‌کنند. چله اول از اول دی‌ماه تا ۱۰ بهمن و چله کوچک از ۱۰ بهمن تا ۳۰ بهمن در نظر گرفته می‌شود. که آن را چله زری و عمو چله نام‌گذاری کرده‌اند. خانواده‌های اصفهانی در این شب‌ها در کنار هم جمع می‌شوند و با پهن کردن سفره شب چله، ان را جشن می‌گیرند.

آذربایجان شرقی

آذری‌ها نیز مانند مردمان دیگر مناطق، شب یلدا جشن می‌گیرند. مردم آذربایجان در طولانی‌ترین شب سال چیلیله قارپیزی یا هندوانه میل می‌کنند و بر این باورند که خوردن هندوانه سرما و لرز را در فصل زمستان از آن‌ها دور می‌کنند.

در شهرهای این استان پسرهایی که نامزد کرده‌اند در این شب برای همسران خود خوانچه یا طبق می‌برند و نکته جالب توجه این است که اقوام نیز برای بهتر بودن خوانچه‌ها به خانواده داماد کمک می‌کنند. محتویات این طبق شامل شیرینی، انواع میوه، آینه، پارچه می‌شود که فامیل داماد با جشن و پایکوبی آن را به خانه عروس می‌برند. و مادر عروس بعد از تحویل گرفتن طبق،هدایایی را به حمل‌کنندگان طبق می‌دهد.

مردم در شب چله معمولا پلو و مرغ و آش شیر می‌خورند و بعد از صرف شام، تنقلاتی مانند قاورقا یا گندم برشته با شاهدانه، آجیل، لبو، هویچ، حلوای گردو، انواع میوه، خربزه، هندوانه و خشکبارهایی چون ، بادام و سنجد میل می‌‌کنند.

شب یلدا در همدان

همدانی‌ها شب یلدا را جشن می‌گیرند و مراسم این شب را به جای می‌آورند. یکی از  مراسم این شب در شب یلدا، فال سوزن است. به این صورت که همگی دور هم جمع می‌شوند و پیرزنی به طور پیاپی شعر می‌خوانند. دختر بچه‌ای پس از اتمام هر شعر بر یک پارچه نبریده و آب نخورده سوزن می‌زند و مهمانان با توجه به ترتیبی که نشسته‌اند اشعار پیرزن را فال خود می‌گیرند. در تویسرکان و ملایر، گردو و کشمش و مویز هم جزء سفره یلدا است و آن را رنگین‌تر می‌کند.

شب یلدا در کردستان

کردی‌ها طولانی‌ترین شب سال را که به «شه‌وی چله» معروف است جشن می‌گیرند. معمولا شام شب چله کردی‌ها دلمه و نان سنگک است که با همین غذا نیز از مهمانان خود پذیرایی می‌کنند.

شب یلدا در گلستان

گلستانی‌ها شب یلدا را معمولا دور کرسی برپا می‌کنند و به متل‌گویی می‌پردازند. تنقلات این شب که بر سر سفره خودنمایی می‌کنند شامل مرکبات، ولیک، کندس و شیرینی‌هایی مانند مَت و کَسمَک است.

شب یلدا در قزوین

مردم قزوین به میوه‌های سرخ رنگ شب‌چَره می‌گویند. شب چره شگون دارد و به زمستان برکت می‌دهد. غذای مخصوص این شب سبزی‌پلو و ماهی دودی است.

مادربزرگ‌های قزوینی می‌گویند اگر در این شب ننه سرما گریه کند، باران می‌بارد؛ اگر پنبه‌های لحافش بیرون بریزد، برف می‌آید؛ و اگر گردنبند مرواریدش پاره شود تگرگ می‌ریزد.

در قزوین، از طرف تازه داماد برای نوعروس، «خونچه چله» می‌فرستند. این خونچه شامل پارچه، جواهر، کله قند و هفت نوع میوه است.

شب یلدا در گیلان

گیلانی‌ها در طولانی‌ترین شب سال دور هم جمع می‌شوند و با خوردن تنقلات متنوع این شب را جشن می‌گیرند. هندوانه یکی از میوه‌هایی است که گیلانی‌ها معتقدند با خوردن آن در شب یلدا سرمای زمستان و تشنگی تابستان را از خود دور می‌کنند. آوکونوس نام یکی دیگر از خوراکی‌هایی است که خوردن آن در شب یلدا رایج است. آوکونوس همان آب ازگیل است که از قبل آن را آماده می‌کنند. به این صورت که ازگیل‌ها در خمره‌ای می‌ریزند و آن را از آب پر می‌کنند و کمی نمک به آن اضافه کرده و در آن را می‌بنند و آن را بیرون از اطاق می‌گذارند که بعد از مدتی ازگیل‌ها آبدار و خوش‌طعم می‌شوند که در شب یلدا آن را با نمک و گلپر می‌خورند.

رسم دیگر این است که خانواده ‌داماد برای نو عروسشان طبقی از میوه، خوراکی و تنقلات شب چله تزیین می‌کنند. در وسط طبق، ماهی سفید بزرگ خام و تازه می‌گذارند که با سبزیجات تزئین شده است. آنها معتقد‌ند این طبق باعث خیر و برکت و فراوانی در زندگی زوج می‌شود و همچنین سلامتی و باروری عروس را به ارمغان می‌آورد.

یکی دیگر از مراسمی که در این شب برپا است فال «هندانه پوس» (پوست هندوانه) نام دارد. به این صورت که پوست هندوانه را به چهار قسمت تقسیم کرده و آن‌ها را پشت‌سر خود می‌اندازند. در این میان، چهار حالت پیش می‌آید، اگر دو قاچ هندوانه، سفید و دو قاچ، سبز باشد، به معنای حد وسط بودن برای نیت شخص است. سبزی پوست نشانه خوب در آمدن و سفیدی آن نشانه بد در آمدن فال است.

شب یلدا در لرستان

شب چله در لرستان به «شو اول قارّه» شهرت دارد. در این شب تنقلاتی از گندم، شاهدانه، کنجد و گردو بر سر سفره‌های یلدا نمایان است. یکی دیگر از خوراکی‌هایی که در این شب میل می‌کنند گندم شیره است که طرز تهیه آن به این صورت است که گندم را در شیره می‌خیسانند، به آن زردچوبه و نمک می‌زنند و سپس آن را روی ساج برشته می‌کنند و سپس با بادام، گردو، کشمش، سیاه‌دانه و کنجد تزئین می‌کنند.

شب یلدا در کهگیلویه و بویراحمد

مراسم شب یلدا در این استان نیز به صورت ویژه‌ای برگزار می‌شود. آن‌ها در این شب به نیت بارش برف و سفیدی زمستان، آش‌های محلی مثل شیر برنج و دووا (نوعی آش دوغ) می‌پزند. شام سنتی شب یلدا غذاهای محلی مانند آش کارده، شله بادام و شله ماش است.

در این شب همگی دور هم جمع می‌شوند تا پیرترین فرد خانواده برایشان «متیل» بگوید.

یکی دیگر از رسومی که در این استان برپا است، رسمی به نام «کاسه بهره» است که در واقع بردن غذا برای همسایه‌های فقیر است.

شب یلدا در کرمان

کرمانی‌ها در شب یلدا، علاوه‌ بر مراسمی که تقریبا در تمامی مناطق برپاست به شب زنده‌داری مشغولند. پشت این شب زنده‌داری حکایت جالبی نهفته است. کرمانی‌ها می‌گویند در این شب قارون به شکل هیزم شکنى که پشته‌اى هیزم برپشت دارد به خانه‌ها سرکشی می‌کند و به آنها هیزم مى‌دهد. این هیزم‌ها صبح روز بعد تبدیل به شمش‌هاى طلا مى‌شود.

شب یلدایی عروس

یلدا عروس

یکی از مراسمی که در شب یلدا و معمولا در اکثر مناطق کشور برپا است بردن هدایایی برای نوعروسان است. در این مراسم خانواده داماد برای تازه عروسشان هدایایی را آماده می‌کنند و به نیت مهمانی به خانه آنها می‌روند. خانواده عروس هم خود را آماده پذیرایی از خانواده داماد می‌کنند.

سخن پایانی

شب یلدا، بهانه‌ای است تا در کنار عزیزانمان طولانی‌ترین شب سال را جشن بگیریم و از در کنار هم بودن لذت ببریم.

شما شب یلدا را چگونه جشن می‌گیرید؟

در محل زندگی شما چه مراسمی در این شب برگزار می‌شود؟

بهترین آداب این شب از نظر شما کدام است؟

خاطرات و تجربیات خود را از طولانی‌ترین شب سال، با ما به اشتراک بگذارید.