دستکند؛ سرپناهی شگفت انگیز به قدمت تاریخ

دستکند
کندوان- آراد مگ

اگر علاقه مند به جاذبه های تاریخی و طبیعی ایران باشید حتما نام دستکند به گوشتان خورده است. دستکندها نمونه کم نظیری از معماری هستند که  از هزاران سال قبل، برای ایجاد سرپناه در اعماق زمین و یا در دل صخره های سخت کنده شده اند. در معماری دستکند از مصالحی استفاده نشده و در آن از آجر، چوب، ملات، پی و ستون خبری نیست. این آثار فوق العاده که تنها با استفاده از قدرت دست و ابزارهای ساده  ایجاد شده اند، از ابتدایی ترین سکونتگاههای بشر بوده و با الهام از غارها پدید آمده اند. چکش، پتک، تیشه و قلم از اصلی ترین ابزارهای مورد استفاده در معماری دستکند محسوب می شوند.

در این نوع معماری، برخلاف معماری امروزی به جای اضافه کردن فضا بر روی زمین، با برداشتن صخره و خاک و با کم کردن بستر اصلی، فضای مورد نظر را ایجاد می کردند.

تنوع و گوناگونی این آثار به قدری زیاد است که در نقاط مختلف ایران شاهد آثار درخشانی از معماری دستکند هستیم. جالب است بدانیم که با وجود پیشرفت روز افزون تکنولوژی و ساخت خانه های مجلل هنوز افراد بسیاری هستند که زندگی در دل صخره ها را به زندگی در خانه های آجری و سیمانی ترجیح می دهند.

کاربرد دستکندها در طول تاریخ

علل و عوامل بسیاری برای ایجاد دستکندها در طول تاریخ وجود دارد و این آثار با انتخابی آگاهانه در دل صخره ها پدید آمده اند. در واقع نبرد انسان با طبیعت و نیاز به سرپناه برای حفظ جان، انسانها را بر آن داشت تا با کندن صخره ها برای خود سرپناهی درست کنند.

 عده ای برای دفاع و حفظ امنیت در مقابل تاخت و تاز دشمنان، اقدام به ساخت شهرهای زیرزمینی کرده و یا به شکاف صخره ها پناه بردند. عده بسیاری نیز برای نیایش و  داشتن فضایی پاک و مقدس دستکندهایی در دل صخره ها ایجاد کردند تا بتوانند آزاد و بدون مزاحمت، نیایش کنند که اصلی ترین نمونه آنها مهرپرستان بودند.

در این مطلب می کوشیم با تعدادی از دستکندهای معروف ایران آشنا شویم و نگاهی نیز به یک دستکند معاصر داشته باشیم.

اویی؛ بزرگترین دستکند زیرزمینی ایران

«اویی» یکی از بزرگترین و معروف ترین معماری های دستکند در دنیاست، که در زیر زمین قرار دارد. این شهر حیرت انگیز در نوش آباد کاشان واقع شده و قدمت آن به دوره ساسانیان بازمی گردد.

شهر اویی
شهر اویی

در سال ۸۳ فردی در منزلش در حال حفر چاه بود که به صورت کاملا اتفاقی با این شهر عجیب روبرو می شود. معنای اویی نیز در گویش محلی به معنای «آهای» بوده و از آنجایی که احتمالا در فضاهای تودرتوی شهر با این آوا یکدیگر را صدا میکردند این شهر به «اویی» معروف شد.

معماری دستکند اویی

برای دیدن این شهر ۴ الی ۱۶ متر باید به درون زمین برویم. وسعت این شهر شگفت انگیز را در حدود ۱۵ هزار متر مربع برآورد کرده اند. این بنا در سه طبقه ساخته شده و طراحی فضاها و سیستم مناسب تهویه نمایانگر نبوغ سرشار سازندگان آن است.  این شهر زیرزمینی خارق العاده، درای ساختاری نظامی بوده و برای استتار و دفاع در برابر دشمنان در مواقع خاص طراحی شده است.

 اویی از همه امکانات لازم برای زندگی برخوردار بوده و ساکنین آن می توانستند مدتهای طولانی در زیر زمین زندگی کنند. اتاقهای متعدد و تو در تو، فضاهایی برای انبار کردن مواد غذایی، سرویس بهداشتی و چاهکهایی به عمق سه تا هفت متر که از طریق آنها می شد به طبقات بعدی دسترسی پیدا کرد از بخشهای مختلف این دستکند شگفت انگیز است. به فاصله هر یک متر، مکانهایی در دل دیوار تعبیه شده بود که پیه سوز را درون آن قرار می دادند و روشنایی اتاقها را تامین می کردند. در زمان حمله دشمنان،افراد از طریق چاههای ساختگی که در خانه ها وجود داشت می توانستند به این منطقه وارد شده و در آن پناه بگیرند.

شهر اویی
شهر اویی

این شهر از ساختار پیچیده ای برخوردار بوده و هنوز پژوهشها در مورد آن به پایان نرسیده است. بازدید از این شهر برای عموم آزاد است.

میمند، دستکندی ایرانی در فهرست یونسکو

روستای صخره ای میمند نمونه منحصر به فردی از معماری دستکند در ایران است. معماری این روستای تماشایی، شامل  خانه هایی کنده شده در میان صخره هاست که از قدمتی هزاران ساله برخوردار است.

میمند
میمند

روستای تاریخی میمند یکی از کهنترین دستکندهای ایران محسوب می شود که منظر فرهنگی آن در فهرست میراث جهانی یونسکو به ثبت رسیده است. این جاذبه در استان کرمان و در ۳۸ کیلومتر شهربابک قرار دارد و پس از گذشت قرنها همچنان  زندگی در آن ساری و جاری است.  در این روستا انسان و طبیعت در صلح و تعامل در کنار یکدیگر زندگی می کنند.

هنوز قدمت دقیقی از این روستا بدست نیامده اما بر اساس آثار و شواهد به دست آمده قدمت آن را بین ۸ الی ۱۲ هزار سال تخمین زده اند. با توجه به نبودن مدارک نمی توان گفت این خانه ها دقیقا به چه دوره ای تعلق دارند، اما برخی از کارشناسان احتمال می دهند این آثار متعلق به دوره ماد باشد و عده ای نیز آن را مربوط به آیین مهرپرستی می دانند چرا که جاودانگی و مقاومت پدیده های طبیعی یکی از ارکان اصلی در آیین میترائیسم بود.

 معماری روستای میمند

در این روستا، جنس خانه ها از سنگ توف (نوعی خاکستر آتشفشانی) است و دست طبیعت با بارش باران و وزش باد سوراخهایی در دل این صخره ها ایجاد کرده که بعدها منشاء ساخت خانه های میمند می شود.

به خانه های اینجا «کیچه» می گویند. هر واحد کیچه شامل تعدادی اتاق دو یا چند طبقه بوده و فضایی برای نگهداری دام نیز برای آنها در نظر گرفته شده است. در مجموع این روستا دارای ۴۰۶ کیچه بوده و ۲۵۶۰ اتاق دارد. اتاقها شکل هندسی منظمی نداشته و داخل آنها با دستبافته های سنتی چون گلیم و قالیچه و نمد پوشانده شده است. دمای درون کیچه در زمستان گرمتر از بیرون و در تابستان خنک تر است. اجاقهایی نیز درون کیچه ها تعبیه شده که به آنها «دیدون» می گویند.  نداشتن تهویه موجب شده سقف برخی از کیچه ها سیاه شود.

میمند
میمند

این روستا به معنای امروزی کوچه نداشته و تنها معابری افقی دارد که به عمق تپه رفته و در نهایت به کیچه ها ختم می شود.این شهر صخره ای، زنده و پویاست و از امکانات مناسبی برای اسکان مسافران برخوردار است.

شهر زیرزمینی سامن، دستکندی در دل همدان

شهر زیرزمینی سامن یکی دیگر از دستکندهای ایران است که در اعماق زمین ایجاد شده است. این شهر اسرار آمیز در استان همدان و در جنوب غربی شهر ملایر واقع شده است.

شهر زیر زمینی سامن
شهر زیر زمینی سامن

وسعت آن را ۳ هکتار تخمین زده اند و پیشینه آن را پیش از اشکانیان می دانند. بر اساس شواهد در دوره مهرداد یکم این شهر از وسعت قابل توجهی برخوردار بوده است . این هزارتوی شگفت انگیز دارای تعداد زیادی اتاق است که احتمالا در دوره ای کاربرد آیینی داشته و یا برای تدفین مردگان از آنها استفاده می شده است. در این اتاقها تعداد زیادی اسکلت متعلق به دوره اشکانی کشف شده که هدایا و نذوراتی نیز در کنار آنها قرار داشت. رطوبت زیاد موجب شده بخشهای زیادی از این شهر زیرزمینی غیر قابل کاوش شود.

معماری دستکند سامن

عمق این دستکند زیرزمینی بین ۳ تا ۶ متر برآورد شده و تا کنون از کل وسعت تخمینی آن، ۲۵ اتاق تو در تو شناسایی شده است. دالانهایی که اتاقها را به یکدیگر متصل می کند بسیار باریک بوده و گاهی باید نشسته از داخل آن عبور کرد. میان طبقات، دریچه هایی وجود دارد که احتمالا برای ورود و خروج اضطراری کاربرد داشته است. اکثر اتاقها دارای فضاهایی است که احتمالا برای نگهداری احشام کاربرد داشته اما هنوز سندی دال بر این ادعا بدست نیامده است.

این شهر زیرزمینی قرار است در سال جاری (۹۸) به بهره برداری برسد و قابل بازدید برای عموم مردم شود.

کندوان؛ روستای نگهبانان

یکی دیگر از تحسین برانگیزترین دستکندهای ایران در استان آذربایجان غربی قرار دارد. این روستا از توابع شهرستان اسکو بوده و در دهستان سهند واقع شده است. این منطقه از آب و هوای بسیار مطبوعی برخوردار است و مناظر طبیعی بسیار زیبای اطراف روستا را به تصرف خود درآورده اند.

کندوان
کندوان

خانه های روستا شکلی کله قندی دارند و در میان صخره های سنگی کنده شده اند. وجه تسمیه کندوان در زبان ترکی از دو کلمه «کند» (به معنای روستا) و «وان» (به معنی نگهبانی) تشکیل شده و در مجموع کندوان به معنی روستای محافظان یا روستای نگهبانان است. بخشی از  این شاهکار زیبا، محصول فعالیتهای کوه آتشفشانی سهند می باشد. در واقع طی قرنها مواد مذاب از دهانه آتشفشان خارج و روی هم انباشته شده و دست باد و باران این توده ها را به اشکال امروزی تبدیل کرده است.  قدمت روستا به درستی مشخص نیست. عده ای معتقدند قدمت روستا به پیش از اسلام بازمی گردد اما بر اساس شواهد در هنگام حمله مغول ساکنین روستای حیله ور برای در امان ماندن، به این منطقه آمده و با کندن این صخره های زیبا برای خود سرپناه درست کردند.

معماری روستای کندوان

در این روستای صخره ای، مانند میمند زندگی جریان دارد. روستای کندوان از امکاناتی چون آب و برق برخوردار بوده و حدود ۱۱۷ خانوار در این روستا روزگار می گذرانند.  ارتفاع اکثر این سازه های طبیعی حدود ۴۰ متر بوده و غالبا دو یا چهار طبقه اند. خانه ها شکل هندسی منظمی نداشته و از بخشهای مختلفی چون: اتاق نشیمن، آشپزخانه، صندوق خانه و اصطبل تشکیل شده اند. در نورگیرها و درهای ورودی از مصالحی چون چوب و شیشه استفاده شده است. ساکنین روستا غالبأ دامدار و کشاورز بوده و عده زیادی از بانوان نیز با صنایع دستی روزگار می گذرانند.

کندوان
کندوان

در این منطقه اقامتگاههای صخره ای برای مسافران احداث شده تا تجربه ای ناب از اقامت در دل طبیعت سنگی برایشان به یادگار بماند.

غار حسین کوهکن؛ دستکندی معاصر

شاید جالب باشد اگر بدانیم که دستکندها تنها مربوط به نیاکانمان نبوده و در عصر حاضر و با وجود امکانات بسیار، هنوز افرادی وجود دارند که با کندن کوه برای خود سرپناه درست می کنند.

حسین کوهکن که به او لقب فرهاد دوم را داده اند یکی از مردان با غیرت در استان کرمانشاه بود که با دستان خود، سنگهای سخت را شکافت و در دل کوه برای خود و فرزندانش سرپناهی درست کرد. خانه سنگی دستکند او امروزه به غار حسین کوهکن شهرت یافته است. غار حسین کوهکن در شهر بانه وره از توابع کرمانشاه و در منطقه توریستی میگوره واقع شده است.

غار حسین کوهکن
غار حسین کوهکن

نگاهی به زندگی حسین کوهکن

خالو حسین در روستای دروله از توابع شهرستان جوانرود متولد شد. او در بیست سالگی ازدواج کرد و از این ازدواج صاحب ۷ فرزند شد. او در دوله با شکار روزگار میگذرانید تا اینکه یک روز، به طور کاملا اتفاقی تیری از تفنگش رها شده و به پایش اصابت می کند. این اتفاق دلخراش و بی توجهی به درمان کامل، موجب میشود پایش را برای همیشه از دست بدهد. وی در سال ۵۹، همسرش را از دست می دهد، خانه اش در اثر جنگ از بین می رود و دامهایش نابود می شود.

سرانجام با دست خالی راهی میگوره می شود و به کندن کوه روی می آورد. او در سال ۵۷ تنها با یک بیل و کلنگ و جسمی معلول به کندن کوه می پردازد و این کار را ۱۹ سال ادامه می دهد. او به کلنگ خود علاقه ای خاص داشت و جنس آن را از الماس می دانست. سرانجام این پیر صخره تراش، در سال ۹۵ و در سن ۸۶ سالگی دیده از جهان فروبست. او پیش از مرگش وصیت کرد او را در خانه دستکندش به خاک بسپرند؛ اما علیرغم وصیتش در گورستانی در شهر بانه وره به خاک سپرده شد.

معماری غار دستکند حسین کوهکن

این مجموعه سنگی شامل چهار خانه مجزاست که ۹ اتاق دارد. اتاق نشیمن، طاقچه، حمام و دستشویی از بخش های مختلف این خانه است. ارتفاع خانه ها حدود ۲ تا ۳ متر است. برای ورود به غار دریچه ای باریک با شیبی ملایم در دل صخره ایجاد شده و با چند پله می توان به داخل غار وارد شد. این ورودی در پشت صخره و در ضلع شمالی آن احداث شده است. در محل ورود نیز دالانی کوچک تعبیه شده که به ورودیهای دیگر راه پیدا میکند.

غار حسین کوهکن
غار حسین کوهکن

این خانه در منطقه توریستی میگوره واقع شده و سالانه میزبان گردشگران بسیاری از نقاط مختلف دنیاست.

دستکندهای ایران بسیار زیادند و هر روز با کشفیات جدید بخش دیگری از ناشناخته های ایران هویدا می شود . جدیدترین دستکند کشف شده نیز شهری زیرزمینی در صالح آباد همدان است که کاوش بر روی آن به تازگی آغاز شده و پژوهش در مورد آن دریچه جدیدی، رو به این سازه های شگفت انگیز باز خواهد کرد.

مائده معیری
دانش آموخته ایرانشناسی، عاشق سفر و قلم