دیدنی های ایرانگردشگریهمه چیز از همه جا

«جام حسنلو»، شاهکاری جاودانه از اعماق تاریخ

معرفی تپه حسنلو و آثار کشف شده در آن

ایران تاریخ درخشانی دارد، از دل این تاریخ، آثار درخشانی نیز به دست آمده که چون گنجینه‌ای ارزنده از آنها مراقبت و نگهداری می‌شود. برخی از این آثار به قدری با شکوه‌اند که به جرات می‌توان نام شاهکار را بر روی آنها گذاشت. یکی از این آثار، جام بی نظیر حسنلو است. با آراد مگ همراه باشید تا با داستان کشف جام حسنلو و ویژگیهایی که این اثر را برجسته کرده آشنا شویم.

تپه حسنلو کجاست؟

آذربایجان همواره یکی از پایگاههای اصلی فرهنگ و تمدن در ایران بوده است. تپه حسنلو نیز یکی از درخشانترین این تمدنهاست که در دشت زیبای سولدوز در استان آذربایجان غربی واقع شده است. این تپه در ۹ کیلومتری شمال شرقی نقده و در  ۸۵ کیلومتری جنوب شهرستان ارومیه قرار دارد.

تپه حسنلو شکل گیری خود را مدیون رودخانه پر آب گدار بوده اما چشمداشت همسایگان سرانجام آن را به نابودی کشاند.

متاسفانه اطلاعی از نام باستانی تپه موجود نیست و روستای حسنلو که در جوار این تپه قرار دارد نام خود را به این تپه نیز بخشیده است.

چند تپه باستانی دیگر در کنار این تپه بزرگ پراکنده‌اند. بر طبق حدسیات این تپه مرکز و محل دژ این شهر گمنام بود و در تپه‌های کوچک اطراف، مردم سکونت داشتند و در هنگام حمله دشمن به داخل دژ اصلی که محل زندگی اربابان و روحانیون بوده پناه می‌بردند.

برخی از محققین بزرگ این تپه را یکی از دژهای اصلی مانایی‌ها و یکی از مراکز مهم و تاریخی آذربایجان در دوران باستان دانسته ‌اند.

دلیل شهرت حسنلو

زندگی در این تپه باستانی، پیش از تاریخ آغاز شد و تا دوره ایلخانی ادامه داشته است، اما بیشترین شهرت تپه حسنلو به خاطر کشف غیر منتظره  جام باشکوهی است که موجب شد این تپه شهرتی جهانی پیدا کند.

حسنلو بارها در سالهای قبل و بعد از انقلاب مورد حفاری و کاوش قرار گرفت. یکی از این حفاری‌ها، حفاری مشترک هیات‌های باستانشناسی ایران و آمریکا بود که به سرپرستی رابرت دایسون در ۱۰ فصل حفاری انجام گرفت و نتایج درخشانی از آن حاصل شد.

ساختمانهای حسنلو

طی حفاری‌های متعدد،  بناهایی در تپه حسنلو به دست آمد که همگی از سنگ ساخته شده بودند. اتاقهای متعدد با سالنهای وسیع در مرکز تپه کشف شد و دژی محکم با دیوارهای دفاعی و سه تالار ستوندار بزرگ از زیر خاک بیرون آمد. احتمالا این بناهای ستوندار معبدی بودند که مراسم یا تشریفات خاصی در آن برگزار می‌شد.

حسنلو چگونه نابود شد؟

در یکی از روزهای گرم تابستان، در حدود هشتصد سال پیش از میلاد لشکری مهاجم به قصد نابودی بنای باشکوه حسنلو که بر بلندای تپه‌ای باستانی واقع شده بود روانه این منطقه شدند تا این بنا و تپه باستانی را به آتش بکشند. وجود بقایایی از انجیر، انگور و غلات نشان می‌دهد که این اتفاق در اواخر تابستان روی داده است.

آتشی سوزان این بنا را درنوردید و وزش باد، حریق را شعله ورتر کرد به شکلی که تمام پهنه دیوار با ضخامتی در حدود یک متر در آتش سوخت و خشتهای خام سرخرنگ شدند. تیرکها و ستونهای چوبی ساختمان نیز بر شدت این آتش سوزی دامن زدند و بنای تپه حسنلو را به ویرانه‌ای تبدیل کردند.

 اتاقها و انبارهای طبقه دوم بر روی طبقه اول فرو ریخت و جان افراد بسیاری را گرفت. این افراد مرد و زن و کودکانی بودند که به همراه اشیاء و آثار بسیار به مدت ۱۲۰۰ سال در زیر آوارها مدفون مانده بودند. با کشف این تپه، حدود ۷۵۰۰ شی دست ساز از زیر آوار کشف شد.

کشتگان و آثار به جای مانده از آنها

با آتش گرفتن حسنلو در تالار ستوندار مرکزی معبد، افراد بسیاری کشته شدند. این افراد همگی لباسها و جواهرات گرانقیمتی بر تن داشتند.

 بسیاری از آنها علاوه بر گردنبند و خلخال، سنجاقهای بسیار زیبایی را با زنجیر و گیره‌های کوچک به لباسهای خود آویزان کرده بودند که نقش این سنجاقها تصویر شیری بود که با مهارت بسیاری ساخته شده بود. احتمالا استفاده از این سنجاقها، جایگاه و منزلت فرد کشته شده را نشان می‌داد چرا که این نشان‌ها تنها بر لباس اجساد یافت شده در معبد وجود داشتند و بر تن سایر قربانیان دیده نشدند.

برخی از اجساد کلاهخود و سلاح داشتند که نشان می‌دهد از سربازان یا ملازمان بوده‌اند.

اجساد بسیاری نیز در داخل درگاه اصلی پیدا شدند و احتمال آن می‌رود که این افراد یا قصد فرار داشتند و یا از ترس جان در داخل معبد پناه گرفته بودند که ناگهان سقف بر سر آنها خراب می‌شود و همگی در زیر آوار کشته می‌شوند.

شرایط اجساد در سایر قسمتهای تپه

در بخش‌های دیگر تپه اجساد بسیاری یافت شده که به صورت دسته جمعی کشته شده بودند. این افراد پس از مرگ مورد غارت قرار گرفتند.

عشاق حسنلو

یکی از کشفیات جالب در تپه حسنلو، کشف اسکلت زوج جوانی است که در کنار هم و در آغوش یکدیگر جان سپرده‌اند.  این اجساد که از آنها به عنوان عشاق حسنلو یاد می‌شود در حال بوسیدن یکدیگر هستند. بر اساس آزمایشات حدود ۲۸۰۰ سال از عمر این اجساد می‌گذرد.

کشفیات حسنلو

بیش از هفت هزار اثر باستانی از این تپه بدست آمد که طیف گسترده ای از لوازم خانگی، جواهرات، ظروف فلزی و سفالی، تسلیحات، کاشی‌های تزئینی، یراق آلات اسب و مهر را شامل می‌شد.

 در میان این آثار چندین هزار مهره از صدف، سنگ آبی مصری و کهربا کشف شد. قطعات بی شماری از عاج بدست آمد که به سبک‌ها و شیوه‌های مختلفی ساخته شده بودند.

عاج‌ها از نظر هنری از برجسته ترین آثار بدست آمده در تپه حسنلو هستند و نقش مایه‌های بسیار زیبای جانوری، گیاهی، انسانی و صحنه‌های ضیافت و رزم و گروه‌های آیینی، صحنه های شکار  و.. بر روی آنها حکاکی شده است.

 از دیگر آثار ارزشمند در تپه حسنلو، مهره های بسیار زیادی است که نشان از مراودات تجاری بالا در گذشته این منطقه دارد.

زیور آلات بسیاری چون النگو، مهره‌های گردنبند، دستبند، انگشتر و لوازم دیگری چون سردیسهای جانوری، قلاب، زنگوله، کمربند، یراق، دهانه اسب، پلاک، گل میخ، سرگرز، خنجر، سرنیزه، و ظروفی چون دیس، ملاقه، سبو کاسه و … از دیگر آثار کشف شده از این مکان است.

اما از میان همه آثار، کشف «جام طلای حسنلو»، نام این منطقه را جهانی کرد.

جام طلای حسنلو

جام حسنلو جامی زرین به شکل گلدان و بدون هرگونه ترکیب حجمی است. وزن این اثر ۹۵۰ گرم، بلندای آن ۲۱ سانتی متر، قطر آن ۲۵ سانتی متر و محیط لبه آن ۶۱ سانتی متر است. این اثر در سال ۱۹۵۷ توسط رابرت دایسون از تپه حسنلو کشف شد. تاریخ ساخت آن را نیمه نخست هزاره اول پیش از میلاد تخمین زده‌اند. این اثر به شماره ۳۷۱۲ در گنجینه موزه ملی ایران نگهداری می‌شود.

همانگونه که پیشتر اشاره کردیم رابرت هنری دایسون موفق به کشف این جام طلایی شد. گزارشی از این جام برای اولین بار در مجله لایف منتشر شد و این اثر ارزنده، از سال ۱۹۶۲ میلادی به همراه نمایشگاه «هفت هزار سال هنر و فرهنگ ایران» در اروپا و امریکا در معرض تماشا قرار گرفت.

همه افرادی که این اثر فاخر را به طور کامل بررسی کرده‌اند معتقدند که این جام بسیار خیره کننده است و این جذابیت بی حد و مرز به خاطر پرکار بودن بیش از اندازه، بدون دارا بودن یک ترکیب مجلل است. در واقع نیروهای حیات در نقش‌ها و غنی بودن این جام در زمینه بن مایه‌های اساطیری با پیشینه‌ای هزاران ساله از دلایلی است که ارزش بسیار بالایی به این اثر بخشیده است.

چگونگی حمل جام مقدس

بر اساس شواهد، جام حسنلو در دست سربازی قرار داشت که دو ملازم او را همراهی می‌کردند. این افراد در طبقه دوم ساختمان غربی قرار داشتند که ساختمان دچار حریق شد و فرو ریخت.

فردی که جام را در دست داشت ما بین دو نفر بود. سرباز جلویی شمشیری از جنس آهن و خنجری با دسته‌ای از طلا داشت. فردی که جام را حمل می‌کرد، کمربندی پهن و خنجری از جنس برنز داشت و گرزی به شکل ستاره همراه او بود.

با توجه به اینکه این شکل از گرز در مناطق شمالی حسنلو  مورد استفاده بوده حدسیات حاکی از آن است که این افراد از مهاجمینی بودند که به قصد غارت آمده بودند اما گرفتار شدند.

احتمال دیگری نیز وجود دارد که بر اساس آن، این افراد سربازانی محلی بودند که با این جام مقدس آشنایی داشتند و قصد حفاظت و نجات این جام را از مهلکه داشتند که اجل مهلتشان نداد.

تصاویر روی جام

نقش و نگارهایی در دور ردیف فوقانی و تحتانی بر روی جام نقش شده که می‌توان در قالب داستانی به آنها اشاره کرد. نقش‌های جام توسط دو نوار دو تسمه‌ای در بالا و یک نوار یک تسمه‌ای در پایین محدود شده‌اند. در اینجا به یکی از این روایتها می‌پردازیم.

در سمت چپ ردیف بالا، سه خدا سوار بر ارابه نقش شده است. خدای اول خدای طوفان است که گاوهای وحشی ارابه او را می‌کشند. در جلوی او دایره‌های کوچکی ترسیم شده که نماد آب و باران است.

ایزد دوم خدای خورشید و ایزد سوم خدای ماه است که کلاهی شاخدار و هلال ماه بر سر دارد. در مقابل آنها سه کشیش ترسیم شدند که هدایایی را برای آنها می‌آورند. کشیش اول جامی در دست دارد و کشیش‌های پشت سر او گوسفندانی را برای پیشکش حمل می‌کنند.

قطراتی از آب یا باران تصاویر ردیف اول را به دوم پیوند می‌زنند. در ردیف دوم شمایلی جالب  به تصور درآمده است که احتمالا اسطوره‌ای را روایت می‌کند.

تصاویر ردیف دوم

در میان تصاویر بانویی دیده می‌شود که در حال دادن نوزاد به مردی است که بر تخت نشسته و عصایی سلطنتی در دست دارد.

کودک بین مادر خود و مرد روحانی دست به دست می‌شود. مرد روحانی شی نوک تیزی در دست دارد. چند استدلال از این تصویر به دست می‌آید. شاید مرد روحانی با شکافتن پهلوی مادر، کودک را به دنیا آورده است و شاید قصد دارد عمل ختنه را انجام دهد.

پشت این صحنه تصویر دو مرد دیده می‌شود که بر دیوی چیره شده‌اند. کشتن دیو توسط مردی انجام شده که در دست راست زوبینی دارد و قبضه کمانی را در دست چپ نگه داشته است. این شکل از نگه داشتن کمان نشان دهنده قدرت است و در گوردخمه های مادی نیز دیده می‌شود.

در این صحنه دیو، موجودی است که دشمن زنان تازه فارغ و نوزادان است. از این دیو در متون مذهبی قدیمی به نام دیو آل نام برده شده است که کودکان را می‌بلعد و بیماری و تب و لرز را به انها منتقل می‌کند. در کنار مادر چند شی نوک تیز دیده می‌شود که مرتبط با باورهای کهن است. طبق این باور  به وسیله اشیاء فلزی و نوک تیز می توان اجنه و شیاطین را که در شب ششم بر مادر و نوزاد حمله میکنند دور کرد.

در صحنه دیگر تصویر دیگر مردی را نشان می‌دهد که در حال اهدا کردن جام به چهارپایه‌ای خالی است. این تصویر احتمالا پدر نوزادی است که نذورات خود را به معبدی هدیه می‌دهد. نماد معبد به صورت میزی است که پایه‌های ان به صورت سم گاو طراحی شده است و شاید نشان از دامدار بودن این قوم دارد.

در میان تصاویر نقش حکمرانی دیده می‌شود که بر تخت سلطنت نشسته و یک قهرمان در حال مبارزه با اوست.

پیشینه نقوش به باور محققین

برخی از محققین معتقدند احتمالا نقوش این جام برگرفته از دو داستان کهن ایرانی است. یکی داستان مهر فراخ دشت که سوار بر گردونه  به همراه یارانش به جنگ با دشمنان می‌رود و پیمان شکنان را مجازات می‌کند و دیگری داستان پیروزی فریدون بر ضحاک که موفق به رها کردن خواهرانش از اسارت او می‌شود.

اما محقق دیگر نظر دیگری دارد او این نقوش را منطبق با آیین مهر پرستی می‌داند که در اوستا به آن پرداخته شده است. در واقع با مطالعه یکی از کهن‌ترین بخش‌های اوستا که مهریشت نام داد می‌توان شباهت بسیاری بین نقوش این جام و نبرد مهر با پیمان شکنان و دروغگویان را شاهد بود.

محققی دیگر نیز بین برخی از این نقوش با نقوش تخت جمشید شباهتهای بسیاری پیدا کرده و به این نتیجه رسیده‌ است که با توجه به اینکه جام حسنلو حدود سیصد سال از ساخت تخت جمشید جلوتر است بنابراین در نقوش عهد هخامنشی از آثار آذربایجان غربی نیز اقتباس شده است و این نشان از نفوذ هنر این بخش از ایران در دوران هخامنشی دارد.

به هر ترتیب و با هر تفسیر، تمامی این نقوش که با ظرافت و دقت بر روی این جام به تصویر درآمده‌اند روایت کننده داستانها و افسانه های کهنی هستند که از دوره باستان به جای مانده‌اند و  این کتاب طلایی مصور چون گنجینه‌ای ارزشمند باید برای آیندگان به یادگار بمانند.

منابع:

نجفی قره آغاجی، محمد رضا. (۱۳۹۰). جستاری در نقوش هنری جام طلایی حسنلو و پیشینه نقوش آن. تهران:نشریه نقش مایه. دوره ۴. شماره۷

کاتالوگ ارومیه گنجینه‌ای از هنر و تمدن،(۱۳۸۹). محل برگزاری: موزه ارومیه برگزار کننده: موزه ملی ایران

برچسب ها

مائده معیری

دانش آموخته ایرانشناسی، عاشق سفر و قلم

نوشته های مشابه

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

دکمه بازگشت به بالا
بستن
بستن