ریتون یا جام قدرت

 در میان آثار ارزشمندی که از دوران باستان در ایران به دست آمده و امروزه درموزه‌های بزرگ جهان نگهداری می‌شود ظروف بسیار عجیب و زیبایی وجود دارد که به آنها ریتون می گویند. ریتونها غالباً به شکل جانوران ساخته شدند و ابعاد، جنس و اشکال متنوعی دارند.

اما این ظروف چه کاربردی داشتند؟ چرا در ساخت برخی از آنها از طلا استفاده شده است؟ نقش و نگارهای این ظروف بیانگر چیست و چرا اینقدر در ساخت آنها دقت و ظرافت به کار رفته است؟

با آراد مگ همراه باشید تا با این ظروف عجیب و جام زرین شیر بالدار، گل سرسبد ریتونهای عصر هخامنشی بیشتر آشنا شویم.

ریتون چیست؟

دهخدا در لغت نامه خود  واژه تکوک را مترادف ریتون بیان کرده و  ریتونها را ظروفی زرین یا آهنین می‌داند که  به شکل مرغ، ماهی، گاو و سایر جانوران ساخته شدند و در  گذشته در آن شراب می‌خوردند.

به عبارتی دیگر تکوک، ریتون یا ساغر، جامی است بسیار زیبا که ایرانیان باستان با دقت و ظرافتی بسیار آنها را به شکل جانوران گوناگون ساخته‌اند.

سابقه ریتون به چه زمانی می‌رسد؟

سابقه ساخت ریتون به حدود ۶ هزار سال قبل بازمی گردد. از هزاره چهار تا هزاره اول پیش از میلاد ریتونهای کمی به‌دست آمده است. به این هنر در دوران ماد توجه شد و نقطه  اوج آن در دوران هخامنشی است. این هنر در دوره اشکانی و ساسانی نیز ادامه یافت. از این جامها تا سالها پس از حمله اعراب نیز استفاده می‌شد. اما به تدریج با حرام شمردن شراب استفاده از این جامها منسوخ و رو به فراموشی رفت.

ریتون ها به چه شکل‌هایی ساخته شدند؟

ریتونها غالباً به شکل جامی بلند ساخته شدند که انتهای آن به سر یک حیوان ختم می‌شود. شیر، گوزن، ببر، گاو، آهو، اسب و بز وحشی از جانورانی هستند که در ساخت ریتونها از آنها استفاده شده است.

سازندگان معمولاً در ساخت ریتونها از جانورانی الهام می‌گرفتند که یا مظهر قدرت بودند و یا از زیبایی برخوردار بودند. برخی از هنرمندان نیز با نگاهی خلاقانه به طبیعت دست به آفرینش ظروفی می زدند که در طراحی آنها از تلفیق جانوران گوناگون استفاده شده بود.

در این جامها معمولاً از جانورانی استفاده می‌شد که از قدرت و شوکت بیشتری نسبت به جانوران دیگر برخوردار بودند و این انتخاب نشان دهنده جایگاه ممتاز استفاده کنندگان بود.

چرا ریتون ها به شکل جانوران ساخته شده‌اند؟

در گذشته مرسوم بوده که در شاخ جانوران شراب می‌نوشیدند. ایرانیان باستان بر این باور بودند که با نوشیدن شراب در این جامها زور و قدرت جانور به آنها منتقل می‌شود.

دیدگاه دیگری وجود دارد که این ظروف را با آیین قربانی مرتبط دانسته است.

در گذشته مردم  بر این باور بودند که با قربانی و جاری شدن خون حیوان بر روی زمین، نیروی زاینده‌ای از جانور به انسانها، زمین و سایر جانداران منتقل می‌شود. عبور شراب از ظروفی به شکل جانور نیز تداعی کننده خون انرژی بخش جانور است که با نوشیدن از آن بنیه و قدرت آن جانور به انسان انتقال می‌یابد و از این رو نوشیدن شراب در این ظروف خصوصاً در میان درباریان و اشراف بسیار رایج بوده است.

در ساخت ریتون از چه روشهایی استفاده شده است؟

برخی از این آثار زیبا به شکل چکش کاری ساخته شده‌اند. به این صورت که هنرمند صفحه صافی از فلز را تنها به شیوه چکش کاری ساخته است. در این روش می‌توان از ابزارهای دیگر و یا ظروفی محدب برای فرم دادن به جام استفاده کرد.

برخی دیگر از این آثار نیز به شیوه ریخته گری با قالب ریزی پدید آمده‌اند. در این شیوه ابتدا با موم شکل ظرف را ساخته و روی آن را با اشکال و نقوش متنوع تزئین می‌کردند. پس از آن قالب را درون محفظه‌ای از خاک رس گذاشته و روی آن فلزی داغ می‌ریختند. فلز مذاب باعث ذوب شدن موم می‌شد و پس از سرد شدن فلز پرداختهای لازم را روی انجام می‌دادند.

در ظروف سفالی نیز با فلز یا چوب شکل مورد نظر را می‌ساختند و از آن به عنوان قالب استفاده می‌کردند. سپس گل را در قالب ریخته و پس از خشک شدن آن را در کوره می‌پختند و با نقش و نگار و لعابهای زیبا جامها را می‌آراستند.

آیا شکل ریتون ها ارتباطی با جغرافیای آن منطقه داشته است؟

در پاسخ به این سؤال می گوییم بله. یافته‌های باستان شناسان حاکی از آن است که شکل جانوران به کار رفته در ریتونها با اقلیم آن منطقه همخوانی داشته است. مثلاً در همدان ریتونهایی با سر شیر کشف شد. از کردستان و کوهستانهای زاگرس ریتونهایی به دست آمد که به شکل سر قوچ و بز وحشی ساخته شده‌اند. ریتون هایی به شکل شتر از مناطق  کویری و گرم و خشک به دست آمد و ریتون هایی به شکل ببر از کلاردشت مازندران کشف شد.

این نشان می‌دهد که اقلیم آن منطقه و ارتباط هنرمند با جانوران بومی، تأثیرمستقیمی بر ساخت این آثار داشته است.

آیا جنس ریتونها ارتباطی با طبقه استفاده کننده داشته است؟

برخی معتقدند که این ظروف در مراسم آیینی، دینی و تشریفات درباری کاربرد داشته  و صرفاً زینت بخش مجلس اشرافیان بوده است. اما عده دیگری معتقدند که این ظروف در میان تمام طبقات اجتماعی کاربرد داشته است و تنها تفاوت در نوع و جنس آنها بوده است. ریتونهای طلایی و نقره‌ای در اختیار طبقه مرفه و ثروتمند و ریتونهای سفالی مورد استفاده طبقات پایین‌تر جامعه بوده است.

آیا کاربرد ریتون تنها برای نوشیدن بوده است؟

به عقیده محققین در گذشته این جامها متعلق به نوشیدن شراب بوده است و عده‌ای دیگر کاربرد آیینی برای آن قائلند. دسته دوم معتقدند که از این ظروف به عنوان گلابدان در مراسم مذهبی استفاده می‌شده است. به باور آنها در این ظروف عطر ریخته و با نصب آنها در تالارها و اتاقها باعث معطر شدن فضامی‌شدند.

ریتونها غالباً در کدام موزه‌های دنیا پراکنده‌اند؟

ریتونهای بسیاری از ایران در موزه‌های مشهور دنیا جا خوش کرده‌اند. ریتونهای طلایی به شکل شیر در موزه متروپولیتن، ریتونهای نقره‌ای به شکل قوچ در موزه لنینگراد، ریتونهای نقره‌ای به شکل بز و اسب در موزه لوور، ریتون هایی به شکل موجود افسانه‌ای گریفین در موزه بریتانیا و ریتون هایی به شکل بز بالدار در موزه آرمیتاژ از این دسته‌اند.

دسته بندی ریتونها

ریتونها از نظر شکل ظاهری شبیه به جانوران ساخته شدند اما از نظر طراحی به دسته‌های مختلفی تقسیم می‌شوند.

در برخی از ریتونها ساغر بر روی گردن و یا بر پشت حیوان تعبیه شده است. در برخی دیگر ساغر به صورت عمودی بر بدنه حیوان نصب شده است. در تعدادی از ریتونها ، ساغر با چرخشی بسیار ظریف به تنه جانور متصل شده است و شکلی نیمه هلالی دارد که این شکل از ریتون بیشتر در دوره اشکانی دیده شده است.

 برخی از محققین معتقدند  این شکل از جام علاوه بر هدایت نیروی جانور به انسان، تداعی گر شکلی کیهانی است. آنها این هلال زیبا را به ماه تشبیه کرده و سرخی شراب را به خورشید تعبیر کرده و این جامها را پیوند بین نیروهای آسمانی می‌دانند.

ریتون در عصر هخامنشی

بیشتر ریتونهای باشکوه و زیبای به‌دست آمده در ایران متعلق به دوره هخامنشی است. به عقیده نویسندگان کتاب «ماد، هخامنشی، اشکانی و ساسانی» همانطور که موجودات اساطیری وظیفه نگهداری از سقفهای تخت جمشید را بر عهده داشتند بار دیگر در جامها  این وظیفه را بر عهده گرفتند. در این کتاب عنوان شده که بدون شک در خلق این جامها خصوصاً آنهایی که به صورت عمودی بر نیم تنه حیوانات واقعی اتصال پیدا کرده‌اند از سرستونهای تخت جمشید الهام گرفته شده است و حتی شیارهای به وجود آمده بر بدنه جامها، تداعی کننده شیارهای قاشقی بدنه ستونهاست.

همانگونه که در تخت جمشید از هنرمندان گوناگونی از کشورهای گوناگون استفاده شده است در ساخت ریتونها نیز تلفیقی از هنر ماد، یونان، آشور، بابل، اورارتو و مانا به چشم می‌خورد.

این هنر در دوره هخامنشی به حد اعلای خود رسید.

 در این دوره جامهای سیمین و زرین به چهار گروه دسته بندی می‌شوند.

  • جام‌هایی به شکل سر حیوانات شاخدار
  • جام‌هایی دسته دار که  با تنه کشیده حیوان تزئین شده‌اند
  • جام‌هایی که ساده و بدون دسته‌اند
  • جامهایی که لبه‌های تخت دارند

ریتون زرین شیر بالدار

یکی از زیباترین ریتونهای عصر هخامنشی ریتون زرین شیر بالدار است. این ریتون امروزه در موزه ملی ایران نگهداری می‌شود.

 جنسیت و ساختار فیزیکی شی

«این جام قیف مانند از جنس طلا بوده و همانگونه که در بالا توضیح داده شد متعلق به ۴۵۰ -۵۰۰ پ.م می‌باشد. بلندی آن ۲۲/۳ سانتی متر بوده و قطر کف آن ۱۹/۵ سانتی متر می‌باشد. قطر دهانه آن نیز ۱۲/۸ بوده  و وزن آن ۸۹۲ گرم است. این جام دارای شیارهای افقی و تزئین ۱۶ گل لوتوس و میوه کاج در دور دهانه می‌باشد و در جلوی بدنه آن یک شیر بالدار متصل شده است. این شیر که ظاهر نشسته دارد همانند سایر نقاط جام کاملاً سالم است. فقط پریدگیهای کوچکی بین شیارهای بینی و سیبیلهای شیر دیده می‌شود.

یال‌های ظریف شیر تجریدی شده و قلاب مانند هستند. بدن شیر به موهای شکم که کمی به طرف بالا تاب دارند ختم می‌شود. در بین ساق پاهای جلویی که به سمت جلو دراز شده، یک مثلث با رئوس نوک تیز  وجود دارد،که نشان دهنده پشم‌های انتزاعی شده هستند.

بال‌ها در بالای پاها قرار گرفته‌اند و توخالی هستند و از دو ورقه زرین به هم لحیم شده‌ ساخته شده اند و فقط در قسمت جلو به دقت کار شده‌اند. بال‌ها دارای دو ردیف پرهای ریز ظریف و سه ردیف پرهای بلند هلالی هستند.

 در دهان باز شده شیر، زبان نصف شده است، در پشت آن سوراخ آبریز وجود دارد که دیده نمی‌شود. این هنر نفیس از هنر زرگری هخامنشیان احتمالاً متعلق به ظروف تشریفاتی شاهانه بوده و تنها  یک نمونه قابل مقایسه با آن در موزه متروپولیتن نیویورک وجود دارد.

محل کشف

این جام زیبا در سال ۱۹۱۳ به صورت توقیفی از شهر همدان کشف شد. مکان دقیق یافت این ریتون در تپه هگمتانه و در مکانی به نام گودال فرانسوی‌ها بود که در ضلع شرقی تپه قرار داشت. این اثر را به خشایارشا نسبت داده‌اند.

ساختار معنوی و نمادشناسی

نقش شیر

شیر نماد دلیری، عظمت، سلطنت و شهریاری است. در برخی ازدوره‌های تاریخی شاهان باید با شیر نبرد می‌کردند و در اصطلاح شیر کش بودند. پیروزی بر شیر مهر تاییدی بر سلطنت آن پادشاه بود و دلیری او را به همگان ثابت می‌کرد. در ادبیات ایران از شکار شیر در نخجیر توسط شاهان داستانهای زیادی وجود دارد.

گل لوتوس

گل لوتوس سمبل حاصلخیزی، قدرت، کامیابی، صلح جهانی، زیبایی، تندرستی، عشق، ریاضت و عبادت است. در اساطیر ایرانی لوتوس مظهر ایزد بانو آناهیتا است که ایزد بانوی آب بوده و جایگاه ارزشمندی در اساطیر ایرانی دارد.

از نقش این گل در سرستونهای تخت جمشید و پاسارگاد بسیار استفاده شده است.

نقش کاج

کاج نمادی از استواری، باروری، نیروی حیات، قدرت شاخص، طول عمر و ایمان است. این نقش تکمیل کننده نقش گل لوتوس محسوب می‌شود.

آسیب شناسی شی

از آنجایی که جنس این شی از طلاست، رطوبت، نور و دما نتوانسته به راحتی بر آن تأثیر بگذارد و تنها عوامل فیزیکی چون فشار و ضربه توانسته آسیبهایی بر آن  وارد کند. در مجموع جام زرین شیر بالدار سالم است و فقط پریدگی‌هایی در برخی از نقاط شی به چشم می‌خورد.

برای دیدن ریتون زرین شیر بالدار به کجا برویم؟

برای دیدن این شی باید به خیابان امام خمینی و سپس خیابان سی تیر برویم. این اثر به شماره ۱۳۲۱ در موزه ملی ایران نگهداری می‌شود.

منابع:

  • سر فراز، علی اکبر، فیروز مندی، بهمن، ماد هخامنشی اشکانی ساسانی، انتشارات عفاف، تهران، ۱۳۸۱
  • احسانی، محمد تقی، هفت هزار سال فلز کاری در ایران، انتشارات علمی فرهنگی، تهران ، ۱۳۸۲.
  • خدادادیان، اردشیر ، تاریخ ایران باستان، نشر به دید، تهران، ۱۳۷۸.
  • گفتگو با موزه دار هگمتانه سرکار خانم خوشمو
  • بروشور موزه هگمتانه
  • کاتالوگ زرین سیمین
مائده معیری
دانش آموخته ایرانشناسی، عاشق سفر و قلم